USD
EUR
RUB

Հավերժական ներկը՝ որդան կարմիրը

 
 

Հայ արքայական մենաշնորհը

Հայկական որդան կարմիրն աշխարհին հայտնի է նաև «արարատյան որդան» անունով: Աշխարհում մի քանի տեղերում այս որդի տեսակներից կարմիրի երանգերով ներկեր են ստացել: Հայտնի են արարատյանի բազմաթիվ ցեղակիցներ, որոնցից միայն երկուսն են օգտագործվում ներկանյութի ստացման համար` մեքսիկականն ու լեհականը:

Մասնագետներն ասում են, որ հայկականն իր որակով մի քանի անգամ ավելի բարձր է մյուսներից: Այն լույսի, քամու ու ժամանակի նկատմամբ շատ ավելի դիմացկուն է, նրանից հնարավոր է ստանալ ամենատարբեր երանգներ` տաք դեղինից մինչև կարմրամանուշակագույնը: Վերջինս հայտնի է եղել ծիրանագույն կամ ծիրանի անունով:

Հնում գիտնականները նշում էին, որ ծիրանին կարողանում են ստանալ միայն հայկական ներկատներում և միայն արարատյան որդան կարմիրից: Հենց այդ պատճառով էլ այդ գույնը համարվում էր հայկական արքայական ընտանիքների մենաշնորհը: Ծիրանին վկայում էր արժանապատվության մասին: Ոչ ոք արքայից բացի իրավունք չուներ կարմիր կամ ծիրանագույն հագուստ ու կոշիկներ կրել, եթե արքայի հատուկ թույլտվությունը չէր ստացել: Ծիրանի է կոչվել նաև արքայական հանդիսավոր թիկնոցը: Իսկ բյուզանդական արքունիքում ծիրանու երանգներով էին որոշվում պալատականների տարիքն ու դասը:

Ամենահին ներկը

ՀՀ ԳԱ Կենդանաբանության ու հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող Լեոնորա Մկրտչյանը, ով շուրջ 45 տարի զբաղվում է որդան կարմիրի ուսումնասիրությամբ, պատմում է, որ որդան կարմիրի ամենահին գործածողները Նոյի զավակներն են եղել, ովքեր տիրապետել են այդ նյութը ստանալու գաղտնիքներին:

Հայաստանից արտահանվող ապրանքների մեջ իր զգալի տեղն ուներ այս ներկը` արևելքում չափազանց մեծ էր նրա պահանջարկը: Դրա մասին դրվատանքի շատ խոսքեր են թողել արաբ պատմիչները: Նրանք որդան կարմիրը կոչում էին «ղըրմըզ»` որդից ստացած ներկ: Հայկական գրավոր աղբյուրներում որդան կարմիրի մասին առաջին անգամ հանդիպում ենք Ղազար Փարպեցու մոտ՝ V դարում:

Ուսումնասիրողները գրում են, որ չնայած իր հռչակին, արդեն XIII դարում որդան կարմիրի արտահանումը Հայաստանից սկսում է նվազել: Արքայական դինաստիաների կործանումն էլ ավելի է նպաստում ներկի գաղտնիքի անհետացմանը: XVI դարում արտահանումը գրեթե վերանում է, քանի որ Եվրոպա էր մուտք գործել իր ցեղակից մեքսիկական որդանից ստացվող ներկը:

Նոր աշխարհից բերվող այդ ներկը երկար ժամանակ եղել է իսպանական արքաների գաղտնիքը: Եվ քանի որ տնտեսապես այն ավելի շահավետ էր, բազմաթիվ երկրներ նախընտրում էին իրենցից գնել: Եթե արարատյանը տարեկան մեկ անգամ է սերունդ տալիս, ապա մեքսիկականը` 5: Եթե արարատյանն ապրում է բույսերի արմատներին, ապա մեքսիկականն ապրում է հատուկ կակտուսների վրա. նրա հավաքումն ավելի դյուրին է: Կարճ ասած` մեքսիկականն ավելի առատ «արտադրանք» է տալիս: Եվ չնայած այս ամենին` որակով այն զիջում է հայկականին:

Հենց այդ հանգամանքն էլ XIX դարում ռուսական կայսրությունում հետաքրքրություն է առաջացնում որդան կարմիրի շուրջ: Արքայական գիտությունների ակադեմիայից գիտնականներ են գործուղվում Հայաստան` որդի ուսումնասիրությամբ զբաղվելու: Այդ ուսումնասիրություններից հետո հայկական որդան կարմիրը ստանում է իր նոր` գիտական անունը՝ ի պատիվ իր ուսումնասիրող Ջ. Համելի` Porphyrophora hamelii Brandt:

Ռուսական հետաքրքրության հաջորդ ալիքը բարձրանում է 1929-ին: Նոր խումբ է գործուղվում Հայաստան: Այս անգամ նպատակն ավելի շոշոփելի էր թվում. կառավարությունը որոշել էր բնական կարմիրի ստացման համար օգտագործել հայկական որդան կարմիրը: Հայրենական Մեծ պատերազմը խանգարում է այդ գործընթացին: Միայն 1971-ին նորից անդրադառնում են այս հարցին, և ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի հրամանով ԳԱ Կենդանաբանության ինստիտուտում ստեղծվում է արարատյան որդան կարմիրի գիտահետազոտական լաբորատորիա, որը զբաղվում է այս միջատի ուսումնասիրությամբ:

Որդան կարմիրն արդեն գրանցված է Կարմիր գրքում, արգելվում է այս միջատին արտադրական և այլ նպատակներով օգտագործել: Դրա փոխարեն թույլատրելի է նրանց բազմացումը արհեստական պայմաններում: Արդեն հայտնի է, որ թե՛ մեքսիկական և թե՛ լեհական որդերի կարմիր գույնը պաշտպանական միջոց է, այն նախ զգուշացնում, ապա նաև տհաճ համ է պարգևում իրեն ուտող կենդանիներին: Իսկ արարատյանի կարմիր գույնը դեռ հայտնի չէ, թե ինչ նշանակություն ունի, այն բնավ թունավոր ու վնասակար չէ, ինչպես հավաստում են գիտնականները:

Նոյեմի ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ
Շողակն ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

Լրահոս
«Կոմիտաս․ վերապրում» Ես մոռացել եմ` ինչ բույր ունի աշխարհը Աշխարհահռչակ սոպրանո Լիաննա Հարությունյանն առաջին անգամ մենահամերգով հանդես է գալու Հայաստանում Ջավախքյան վտանգված ավետարանը Լեհահայ նկարիչ. «Բոլոր նկարիչներն իրենց հետ մեծ սեր են տանում» Բոլորիս համար լավ լուր ունեմ. Լիլիթ Մակունց «Կոռումպացված» թատերական համակարգ Անցողիկ միայնություն Ապահովել երեխայի բարոյական անվտանգությունը Խաչը հայ մշակույթում Տիգրան Համասյան. «Մարկոսն ու Մարկոսը» Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն իր օրհնությունը բաշխեց Մասիս քաղաքի ուխտավորներին Եթովպական պատարագները «եվրոպականացրած» հայազգի կոմպոզիտորը կներկայանա մեծակտավ երկերով «Արմենիա» միջազգային փառատոնը Հայաստան է հրավիրում մեծահամբավ երաժիշտների «Մշակույթը մեռնում է եւ վիրահատական միջոցներ են անհրաժեշտ» Տ. Կորյուն աբեղա Առաքելյանն ազատվել է Ս. Գայանե վանքի վանահոր պարտականություններից Ստանիսլավսկու անվան թատրոնի գեղղեկավարի ընտրությունը հետաձգվել է «Մեր հավատարմությունն ենք վերահաստատում Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի եւ նրա գահակալի հանդեպ» Բրազիլիայի հայոց թեմի առաջնորդ Ի՞նչն էր Իջևանի մի խումբ երեխաների բերել Հայաստանի Ազգային պատկերասրահ Հռոմում ցուցադրվել է Լեոնարդո դա Վինչիի ամենավաղ աշխատանքը Քոչարի «Կիբեռնետիկայի մուսան» և աշխարհի արարումը Սոնա Վան Փշրանքներ Մարդը որպես արժեք և բնություն Տոն Սուրբ թագմանիչների՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի Ստանիսլավսկու անվան թատրոնում հնարավոր է այսօր գեղ.ղեկավարի ընտրություն տեղի չունենա Արեւ Պետրոսյան. «Չէի պատկերացնում, որ ինչ-որ մեկը կարող է շարժել նկարս» Առաջին անգամ Հայաստանը կհյուրընկալի 1֊ին կամ 2֊րդ լիամետրաժ ֆիլմի կինոռեժիսորների՝ Փոքր Կովկասի 4 երկրից Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն իր օրհնությունը բաշխեց Բջնիի ուխտավորներին Սևակյան երեկո` նվիրված Ռուբեն Սևակ բանաստեղծի հիշատակին Սիրելիս Հին պայտի նման Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ընդունեց Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանի ուսուցիչներին Ստանիսլավսկու անվան թատրոնն արդեն ութ ամիս է առանց գեղարվեստական ղեկավարի է Հայկո․ Որինչ չի մնա Արևի շնչառությունը Բոլորը մեկին չպիտի սպասեն «Հարսանիք թիկունքում»․ աղմուկ հանած ներկայացումը թատրոն է բերել դատախազներին, ԱԱԾ աշխատակիցներին Ռաֆայել Իսրայելյանի ստեղծած խաչքարը կներառվի հուշարձանների ցանկում Կրոնական տեսակետ էֆթանազիայի մասին
website by Sargssyan