USD
EUR
RUB

«Տեսի զերկիրն Իտալիոյ» Հայ գրչության արվեստը Իտալիայում

 
 

Հայ գրքարվեստի պատմության մեջ Իտալիան ավելի հաճախ հիշատակվում է որպես հայ տպագրության ստեղծման և զարգացման բնօրրան: Հիրավի, Հակոբ Մեղապարտը 1512 թ. Վենետիկում տպագրեց առաջին հայերեն գիրքը, որի գործը շարունակական եղավ գեղարվեստական հարուստ միջավայրով շնչող իտալական քաղաքներում: Անմոռանալի է նաև 1717 թ. Սուրբ Ղազար կղզում հաստատված Մխիթարյան հայրերի տպագրական հսկայածավալ ժառանգությունը, հայ ձեռագիր մատյանների մատենադարանի ստեղծումը, հայ լուսավորչական մտքի նոր վերածնունդը: Բայց իտալական ջերմ արևի տակ հայկական հոգևոր-մշակութային գործունեության պատմությունը ձգվում է շատ ավելի հեռուն՝ դարերի խորքից բացահայտելով այս ներկայության առեղծվածը:

Իտալիայի հայկական
գաղթօջախները

Հայերի ներկայության առաջին շոշափելի հետքերը հանդիպում են դեռևս 6-րդ դարից՝ ի դեմս հայ զինվորականության և հոգևորական քարոզիչների: Զարմանալի չէ, որ լատինների կողմից պաշտվող հայազգի բազմաթիվ սրբերի անուններ են մեզ հայտնի:

Սակայն հայ-իտալական հարաբերություններում մի նոր ժամանակաշրջան է բացվում 12-րդ դարից սկսած՝ պայմանավորված Կիլիկյան հայկական թագավորության հիմնման և հայ-իտալական ակտիվ առևտրական կապերի հաստատման հետ:

Հաջորդ դարերում հայերի մեծաթիվ հոսքի շնորհիվ իտալական բազմաթիվ քաղաքներում հաստատվում են հայկական գաղթօջախներ, ինչը նպաստում է հայերի կողմից կառուցված կամ սրբագործված հայկական եկեղեցիների թվի աճին: Ըստ Հ. Ալիշանի՝ 1240-1350 թթ. հայկական մեկ եկեղեցի ունեցող քաղաքների թիվը հասնում էր քսաներկուսի, իսկ Հռոմում, Բոլոնիայում և Վենետիկում կային մեկից ավելի գործող եկեղեցիներ: 14-րդ դարում շուրջ 40 հայկական եկեղեցի ու մենաստան են հիշատակվում Իտալիայի քաղաքներում: Իսկ եկեղեցիներին կից, ինչպես և ամենուր, բնականաբար զարգացել էին նաև հայ գրչությունն ու մանրանկարչությունը:

Հայ մանրանկարչությունը
Իտալիայում

Մեզ են հասել իտալական տարբեր քաղաքներում` Հռոմ, Բոլոնիա, Պերուջիա, Վենետիկ, Լիվոռնո ընդօրինակված հայկական ձեռագրեր: Գրքերի հիշատակարանների շնորհիվ կարելի է նաև հաղորդակից դառնալ հեռավոր երկրներում դեգերող հայ գրիչների ու ծաղկողների կյանքին, խնդիրներին, մտորումներին: Հայ աստվածավախ ու համեստ մարդու կերպարի առանձնահատուկ մարմնավորումն էին գրքի հայ վարպետները, ովքեր սովորաբար իրենց կոչում էին «մեղադիր», «յամենամեղ», «զանպիտանս…» մականուններով:

Իտալիայում ստեղծված հայ մատյանների ծաղկողներն ու գրիչները, որպես իրենց գործի վարձք, խնդրում են. «Հիշենք Երեմիային, Յովանիսիկին, ադևոսին, Վանականին, Ստեփանոսին…»:

Միջնադարում հոգևոր ապրումների և զգացումների բարձրագույն արտահայտություններից մեկն էր համաքրիստոնեական սրբավայրեր տանող ուխտագնացությունը, որ կենդանի մի հաղորդություն էր ստեղծում աստվածայինի հետ:

Երուսաղեմից հետո համաքրիստոնեական երկու նշանավոր սրբավայրերն էին Հռոմը՝ Ս. Պետրոս և Պողոս առաքյալների շիրիմներով և Իսպանիայի Սանտիագո դե Կոմպոստելան (Santiago de Compostela), ուր ամփոփված էր սուրբ Հակոբոս առաքյալի մարմինը: Այս ուխտագնացությունների շնորհիվ «տիեզերական, հռչակավոր մայրաքաղաք» Հռոմում հաստատվում էին նաև հայ գրիչներ, ծաղկողներ և իզուր չէ, որ Հռոմից մեզ հասած ձեռագրերի թիվը մեծամասնություն է կազմում: Այստեղ է որոշ ժամանակ ստեղծագործել նաև 16-րդ դարի տաղերգու և գրիչ Զաքարիա Գնունեցին, ով Հակոբ Ջուղայեցու հետ միասին Հռոմում նկարազարդել է «Պատմութիւն Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ» 100 պատկեր պարունակող իրապես նկարազարդ գիրքը:

Պատկերազարդ ձեռագրերից ամենահին և բացառիկ հարուստ գեղարվեստական հարդարանք ունեցող նմուշը Բոլոնիայի Աստվածաշնչի մի մասն է, որ հավանաբար գրվել է 13-րդ դարի վերջին: Այս մատյանի մանրանկարները աչքի են ընկնում նրբագեղությամբ, գունապնակի մեղմությամբ և հարստությամբ, մարդկային կերպարների կատարման վարպետությամբ:

Արևմտաեվրոպական արվեստի ազդեցության տակ ի հայտ են գալիս նոր սյուժեներ, ինչպես օրինակ՝ Հովհաննու Հայտնության շարադրանքը լուսաբանող մանրանկարները:

Ինչ-որ պատճառով այս ձեռագրի ընդօրինակումը կիսատ է մնացել, և այն ավարտել են 14-րդ դարում՝ Ղրիմում: Մեկ այլ յուրահատուկ օրինակ է Պերուջիայում ընդօրինակված Ավետարանը (14-րդ դար), որի պատկերազարդումներում զգացվում են լատինական մանրանկարչական ազդեցությունները, ինչպես օրինակ՝ անվանաթերթի գլխազարդում ավետարանչի պատկերման ոճը, կամ շրջանակված ֆոն ունեցող գլխատառերը:

Անի ԵՆՈՔՅԱՆ
Շողակն ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

Լրահոս
«Սոսե»-ի ուշադրության կենտրոնում են մոռացված կինոթատրոնները Կոմիտասի ծննդյան 150 ամյակին ընդառաջ Մայր թատրոնում «Սասնա ծռեր» էպոսի բեմադրությունը խիզախ քայլ են համարում «Բրոդվեյի հիթերից» մինչեւ փակ աչքերով ներկայացումներ՝ «ՀԱՅ ՖԵՍՏ»-ում Չարլի Չապլինի դուստրն ու թոռնուհին գալու են Հայաստան Չար մշակների առակը (Մատթ. 21:33-41; Մարկ. 12 1-9; Ղուկ. 20:9-16) Սրտի խորքից խոսք քեզ հետ Հայաստանում Եվրոպական ժառանգության օրերի այս տարվա խորագիրն է «Կիսվելու արվեստը» Վահան Տերյան․ Բանաստեղծություններ... Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը նոր համերգաշրջանի մեկնարկը տալիս է նոր կարգավիճակում Մեկնարկում է «Թատերական Լոռի» 24-րդ միջազգային թատերական փառատոնը Խաչքարի օրհնություն և օծում Նորվեգիայի Կրագերո քաղաքում Երևանում և Գյումրիում կներկայացվի «Սասունցիների պարը» բալետը Օր` առանց սահմանի Եկո՜ւր, տաղտկալից կյանքըս խաղաղե Մի հուսահատվեք երբ ձեր ցանկությունները չեն կատարվում Սուրբ Աթանաս Մեծ Առաջին անգամ հանրայնացվում է Մարինա Սպենդիարովայի արխիվը ՀՀ անկախության 27-րդ տարեդարձին նվիրված պաշտոնական ընդունելություն Թբիլիսիում Չինաստանը կօգնի Սիրիային վերականգնել մշակութային ժառանգության օբյեկտները Ազգ փառապանծ Հայրենի հող Երկիր հայրենի ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՈՒՂԵՐՁԸ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՏՈՆԻ ԱՌԻԹՈՎ Բանտում ստեղծագործողի ուսուցիչները ներկա են եղել նրա ցուցահանդեսի «Տմբլաչի Խեչանը»՝ արցախյան բարբառով «Շողակն» անսամբլ. Տիկ զարկեմ Տոնական համերգ «Զվարթնոցում» Մայրիկիս «Պար առանց սահմանների» ծրագրի զարգացման հետագա ուղիները Աղքատ Ղազարոսի առակը (Ղուկ. 16:19-31) Հայաստանի պետական կամերային նվագախումբի առաջիկա համերգի տոմսերը գրեթե սպառված են Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն» թանգարանում կբացվի «Հայաստան» (Armenia!) ցուցահանդեսը Տիգրան Համասյանը «Գյումրիի համար» ալբոմից երգեր կկատարի Երևանում Ս. ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ Ա ՊԱՐԹԵՎ Ավետիք Իսահակյան․ Այդ ոչինչը ես եմ Կորուստներդ խլող չկա Չալոն Հաճախ շրջագայող հայ լուսանկարիչը «հյուրախաղերի» է մեկնում այն երկիր, որը գնահատում է լուսանկարչական արվեստը Մեծամորում հայտնաբերվել է մ.թ. II-III դարերով թվագրվող տղամարդու թաղում
website by Sargssyan