USD
EUR
RUB

«Մոքոս» հայ եկեղեցական վեպը

 
 

Խաչի պանծացումն ու հաղթանակը: Վեպում պատմվում է իր հորեղբոր կին Փանփուլի դեմ Արզի որդի Գարեգինի պայքարի մասին, քրիստոնյա հորեղբայրներից օգնություն խնդրելը, Սուրբ Տիկին գնալն ու քրիստոնյա դառնալը: Այս հատվածում իր կենտրոնական դերակատարությունն ունի Մոքոսի երազը․ նա առաջին անգամ տեսնում է Մանուկ Տղին, և արթնանալով՝ Մանուկ Տղի դեմքով պատկերն է նկարում, ոսկեջրով օծում, դնում է շրջանակի մեջ ու կրկին քնում: Երկրորդ անգամ է տեսնում Մանուկ Տղին, ով Մոքոսին հիշեցնում է կորցրած գավազանի մասին, որը տնկել էր հողի մեջ: Ասում է, որ գավազանը քառասուն ճղնանի ծառ է դարձել, և հրամայում է մեջտեղի ճյուղը կտրել ու մեծ խաչ պատրաստել: Սա աղերսվում է Քրիստոսի խաչափայտի հիշողության հետ:

Մոքոսը կատարում է երազով իրեն հրամայվածը․ պատրաստում է խաչը, իր նկարած պատկերը զետեղում խաչի վերևում, ոսկե թագ դնում վրան: Սա Հայոց Եկեղեցում և, առհասարակ, քրիստոնեական եկեղեցում գործածվող խաչվառի նկարագրությունն է:

Վիպական մտածողության մեջ, որպեսզի հերոսի առաքելությունը օրինականացվի, կարևոր է երկնային հրաշքը, որը «Մոքոս»-ում հանդես է գալիս կարմիր, կանաչ լույսի տեսքով․ երբ աքլորականչին Մոքոսը փողը փչել է տալիս և զորքին պատրաստում կռվի, Գարեգինի վրա երկնքից կանաչ, կարմիր լույս է իջնում: Զինվորները, տեսնելով հրաշքը, գնում համբուրում են Գարեգինին և մկրտվելով՝ դառնում քրիստոնյա: Սա, անշուշտ, հիշողությունն է Տարոնում Գրիգոր Լուսավորչի կողմից կատարված հայոց զորքի մկրտության, որից հետո մկրտվածների վրա հրեղեն սյան տեսքով լույս է իջնում, որը երեք ժամ շարունակ տեսանելի է լինում ներկաներին: Սրան զուգահեռ տեսնում ենք Աստվածաշնչի «Ելք» գրքում հիշատակվող ամպի և հրի սյունը, որը անապատում գիշեր ու ցերեկ ուղեկցում էր Եգիպտոսից հեռացած հրեաներին:

Վեպում հրե սյունը կերպափոխվել է կանաչ-կարմիր լույսի, որը փեսայության խորհրդանիշն է, և իջնում է ոչ թե մկրտված զորքի վրա, այլ Գարեգինի, իսկ մկրտված զորքի թիվը, ի տարբերություն պատմական վկայության, տասն անգամ ավելի է:

Ուշագրավն այն է, որ զորքը առաջ է շարժվում պատկերից բխող լույսի առաջնորդությամբ, քանի որ դեռ լույսը չէր բացվել և մութ էր: Սրա բացատրությունը գտնում ենք Ագաթանգեղոսի «Պատմության» մեջ․ «Խաչին փարած լույսը հենց նույն աստվածային Հոգին է, որը փառավորում է Որդուն: Եվ խառնվեց նրա ճառագայթներին, քանզի ինքը Որդուց է վերցնում և պատմում իրեն սիրողներին․․․»:

Գարեգինի զորքը, խաչի զորությամբ առաջնորդված, մոտենում է պաշարված քաղաքին: Փանփուլը, տեսնելով երևացող կանաչ, կարմիր լույսը, մարդ է ուղարկում պարզելու լույսի ինչ լինելը: Ուղարկվածները տեսնում են Գարեգինին ու զորքի առջևից ընթացող խաչն ու խաչվառը, սարսափում են և հետ վերադառնալով՝ ոչինչ չեն ասում: Հաջորդ գնացողները պարզում են եկողների ինքնությունը: Այստեղ կա մի կարևոր հանգամանք․ Արզի որդի Գարեգինը իր քաղաքն է վերադառնում Մոքոսի Աստծո հետ, ինչպես Տրդատը` Գրիգորի Աստծո հետ: Սա, անշուշտ, 4-րդ դարի պատմական դեպքերի հիշողությունն է:

Հետախույզները վերադառնում են և Փանփուլին խորհուրդ են տալիս փախչել, որովհետև զորքի հետ եկող լույսը կվառի իրենց: Փանփուլը տեսնում է քնած Գարեգինին․ «Էրեսը կարմիր արև դարձեր, կը հազարնը լոսը բերնէն կելլր» (ժողովրդական պատկերացումներում տղայի բերանից ելնող լույսը վերագրվում է մյուռոնին): Փանփուլը զղջում է իր արածի համար և հեռանում: Առավոտյան« երբ Գարեգինը մոտենում է քաղաքին, Փանփուլը տեսնում է, որ լույսը կիսվեց և մի կեսը գնաց բերդի տակ իջավ և կամար կապեց դեպի երկինք: Սա ժողովրդի հիշողության մեջ կենցաղավարող Լուսավորչի` Էջմիածնի տեսիլքն է: Փանփուլը վախենում է իր տեսածից ու զղջում արածի համար․ իր վրայից հանում է կեծակե թուրն ու գոտին, դնում Գարեգինի առաջ, նրան է տալիս նաև իր թագավորությունը և ներողություն խնդրում: Գարեգինը ներում է Փանփուլին: Փանփուլը խոստովանում է, որ հավատում է Մոքոսի Աստծուն: 5-րդ մասն ավարտվում է Գարեգինի քաղաքի մոտակայքում մատուռի շինարարությամբ, որը Մոքոսին հրամայվել էր երազով: Եվ մատուռը կառուցվում է այն տեղում, ուր լույս էր իջել: Այստեղ կրկին հանդիպում ենք Լուսավորչի տեսիլիքի տեղայնացմանը և կառուցման այն սկզբունքին, որով կառուցվել է Մայր Տաճարը:

Իսկ խաչն ու պատկերը, որն առաջնորդել էր զորքին, մոմերով ու խնկարկությամբ տանում և դնում են մատուռի մեջ:

Վեպի վերջին` վեցերորդ մասը սկսվում է Փանփուլի և Մոքոսի՝ դեպի Սուրբ Տիկին կատարելիք ճանապարհորդությամբ, որը հագեցած է Դերսիմի բնապատկերների և տեղագրության ճոխ ու հարուստ նկարագրություններով: Որտեղով որ նրանք անցնում են, ժողովուրդը դուրս է գալիս նրանց տեսնելու: Ճանապարհին նրանք հանգրվանում են Կամախի մոտ, որը վեպում հիշատակվում է որպես Քեամ թագավորի տարածք: Մոքոսը մերժում է Քեամի հյուրասիրությունը, որովհետև այս թագավորը, որը Մոքոսի հոգեհոր եղբայրն էր, դեռ կռապաշտ էր: Երբ հասնում են Զինաքյարի ամրոցը, Մոքոսը Փանփուլին ցույց է տալիս զնդանը և պատմում Մանուկ Տղի ձեռքով եղած իր փրկությունը զնդանից և թունավոր ջրից: Ճանապարհին` Փանփուլի բերդի դիմաց, Մոքոսը մի աղբյուրի ակ է բացում, վրան խաչքար է սարքում և անունը դնում Խաչաղբյուր: Վեպում ակնհայտ կերպով կենցաղավարում է խաչի հաղթանակի և փրկագործության խորհրդաբանությունը, որը հանդես է գալիս ֆիզիկապես այն կանգնեցնելով` ի տես բոլորի:

Վեպն ավարտվում է Գարեգինի ու Մարգարիտի ամուսնության և Գարեգինի թագադրության պատմությամբ։Մոքոսը նամակ է ուղարկում թագավորներին և Քառասուն Մանկանց ու բոլորին հրավիրում Գարեգինի թագադրությանն ու պսակադրությանը: Որպես օրհնաբաշխ ակնաղբյուր և Դերսիմի կամ պատմական Ծոփք աշխարհի հոգևոր ստնտու, կրկին հանդես է գալիս Ս․ Տիկինը, որը գլխավոր հավաքատեղի է, ուր հավաքվում են բոլոր հրավիրյալները: Գարեգինը մեծ շուքով ու խնջույքի սեղաններով է դիմավորում իր հյուրերին: Մոքոսն ու Քառասուն Մանկունք օրհնում ու փառաբանում են Աստծուն, որ խաղաղ ժամանակների հասան և «գառն ու գայլը արածում են միասին»: Սա աշխարհի վերջի և Քրիստոսի գալուստի հետ առնչվող պատկերացում է, որը գալիս է վաղ հնությունից, որը հարազատորեն պահպանել է վեպը:

Այնուհետև Փանփուլը Գարեգինին է տալիս Պենկիպոզը, կեծակե թուրը և իր ակնեղենը, որոնցով Քառասուն Մանուկները զարդարում են Գարեգինի կուրծքը: Մոքոսը բոլորին խնդրում է աղոթել« որ Մանուկ Տղան ինքը երկնքից իջնելով՝ թագադրի նորաօծ արքային: Մանուկ Տղան իջնում է և իր թագը դնում Գարեգինի գլխին:

Գարեգինին ամուսնացնում են, նա նստում է գահին և խաղաղություն է լինում աշխարհում:

Վեպը բավական զգույշ է պահպանել քրիստոնեական հավատքի տարածման վաղնջատեքստը` առանց աղավաղելու դրա հաջորդական զարգացումները: Հետագայում ավելացված շերտերը նույնպես չեն խաթարել սկզբնական քարոզչության մշակութային առանձնահատկությունն ու նրբերանգները` մեր ժամանակներին հասցնելով կորուսյալ Հայրենիքի` մեզ տակավին անհայտ պատմական հիշողությունները: Այդ հիշողությունները և խաչի գաղափարաբանությունն ու իմաստաբանությունը հետագա դարերում ծնունդ տվեցին բազմաթիվ վիպական զրույցների` ի դեմ «Կարոս խաչի»:

Սիրանույշ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Շողակն ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

Լրահոս
Արթիկում որմնանկար է հայտնաբերվել Ես Հայաստան, ես քարե․․․ Ամեն. Հայր Սուրբ. Ֆեդերիկո Մոնդելչի Մահվան տեսիլ Դիրիժոր Դեբորա Վոլդմանը հանդես կգա Կամերային նվագախմբի հետ Հազվադեպ ներկայացվող ինքնատիպ ստեղծագործություններ՝ Կամերային նվագախմբի կատարմամբ Ֆորշ․ Կառապան Սերգեյ Սմբատյանը ներկայացրեց Սիմֆոնիկ նվագախմբի առաջիկա ծրագրերը Մոսկվայում հոսպիտալացվել է Արմեն Ջիգարխանյանը. նրա վիճակը միջին ծանր է Երկու տների առակը «Գուցե գլխումս մի երկ ծագի, որտեղ իր տեղը կունենա հայկական մեղեդին» Վերականգնումից հետո բացվել է Տաթևի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին Պետրոս Դուրյան․ «Դրժել» Ունենալու ենք հիանալի հյուրեր. «Ռեանիմանիայի» տնօրեն Ստրասբուրգի Մայր տաճարում ելույթ ունեցավ «Նաղաշ» համույթը Զար զընգը, Կոմիտաս վարդապետ Տասը կույսերի առակը Պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի այս տարվա համերգաշրջանը կառանձնանա «Մայքլ Ջեքսոն» նախագծով Հայաստանի վարպետները ներկայացրին ձեռագործ իրեր Պողոս Ադրիանապոլսեցի՝ «Խրատի թանգարան» Արցունքներս Պարապություն «Առաւօտ լուսոյ»․ «Գեղարդ» երգչախումբ Հովհաննես Բադալյան․ «Գարեգին Նժդեհ» «Չախու» Ռաֆայել Պատկանյան.«Արաքսի արտասուքը» «Սպարտակը» կցուցադրվի Աթենքի հնագույն ամֆիթատրոնում Համերգ՝ նվիրված «Նեմեսիս» գործողության մասնակիցներին Նիկոլա Ազնավուր. Իմ հայրը գերմարդ էր Հայաստանյան պրեմիերա՝ Յուրի Բաշմետի և «Մոսկվայի մենակատարներ»-ի համերգին Մոնթե Մելքոնյան Տէր ողորմեա. Հայր Աղան Երնջակյան Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ընդունեց ՀՀ-ում ԱՄՆ դեսպանին Ո՞ւր Մնաց Օրօր Մանրադիտակային քանդակների հեղինակների աշխատանքները՝ կողք-կողքի Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի ժամանակավոր ցուցադրությունների սրահում բացվեց նոր երկու ցուցադրություն՝ «Ապրելու կամքը և փրկելու առաքելությունը» և «Գրիգոր Ճօլօլեան. Փարիզի հայ լուսանկարիչը» Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը հանդիպում ունեցավ նորաօծ եկեղեցականների հետ Ալեքսանդր Կոտի «Սպիտակ» ֆիլմը Հայաստանի կողմից ներկայացվել է «Օսկար»-ի Թուրք լրագրող. «Ինչու՞ չկա Կոմիտասի հուշարձանը իր ծննդավայր Քյութահյայում. նրա համար, որ հա՞յ է». Էրմենիհաբեր
website by Sargssyan