Times.am | Հայ գրչությունը «Արևելքի մեծ մայրաքաղաքում»
USD
EUR
RUB

Հայ գրչությունը «Արևելքի մեծ մայրաքաղաքում»

 
 

ՀԱԼԵՊ

Հալեպահայ գաղութը հայ հնագույն գաղթօջախներից է, որն իր գոյությունը պահպանել է հեռավոր միջնադարից մինչ մեր օրեր՝ դիմակայելով բազում դժվարությունների: Լևանտում և Միջագետքում հաստատված հայերը առավել հմուտ էին առևտրի և արհեստների մեջ: Հալեպահայերը համբավավոր ոսկերիչներ էին, սադաֆագործներ, ներկարարներ, դերձակներ, մուշտակագործներ, մագաղաթ և թուղթ կոկողներ…: Իսկ 16-18-րդ դդ. Սիրիայում ամենախոշոր մետաքսի առևտուրը մեծապես կենտրոնացած էր հայերի ձեռքում, որի շնորհիվ մեծահարուստ հայ վաճառականներն ու խոջաները բարգավաճ առևտուր էին անում եվրոպական երկրների հետ: Միջազգային տարանցիկ առևտրական հարաբերությունների ֆոնին զարգանում էին նաև մշակութային փոխհարաբերությունները, որի շնորհիվ եվրոպական գեղարվեստական ոճերը ներթափանցում էին ամբողջովին արևելյան շնչով ու գույներով համեմված Հալեպի գեղարվեստական կյանք:

Հալեպը նաև Սուրբ Երկիր առաջնորդող ցամաքային երթուղու կարևոր հանգրվաններից էր: Ուշագրավ է, որ Երուսաղեմ ուխտի գնացող մի շարք հայ գրիչներ կանգ են առել Հալեպում և «ճամփի պաշար» առնելու նպատակով տեղի խոջաների պատվերով գրել ու ծաղկել են ձեռագրեր: Այսպիսով որոշ ժամանակ Հալեպում հանգրվանել և գրչությամբ են զբաղվել Ստեփանոս Ջուղայեցին, Մկրտիչ Լեհացին, Ղազար Բաբերդցին և այլք:

Հայկական Հալեպ

Հայկական Հալեպը միջնադարյան քաղաքների օրինակով տեղավորվել է քրիստոնյաների համար նախատեսված Սալիպէ (Խաչ) կոչվող շրջանի մեջ: Իսկ համայնքի հոգևոր-մշակութային կյանքը կենտրոնացել է Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Քառասուն Մանկանց զույգ եկեղեցիների շուրջ: Հալեպի հայ գաղութի շուրջ յոթհարյուրամյա պատմությունը անմիջականորեն կապված է այս եկեղեցական համալիրի հետ, որի ներսում էլ զարգացել է Հալեպի նշանավոր դպրատուն-գրչատունը, այստեղ են ապրել և գործել հայ գրիչներն ու ծաղկողները: Պատմական Հայաստանի տարբեր շրջաններից և Կիլիկիայի հայոց թագավորության անկումից հետո այստեղ հաստատված մեծաթիվ հայության հետ է ուղղակիորեն առնչվում Հալեպի հայոց պատմամշակութային բազմաշերտ ու բազմաբնույթ նկարագիրը: Ըստ Սիմեոն Լեհացու վկայության՝ 1652 թ. Հալեպի հայության թիվը հասնում էր ավելի քան 20 հազարի:

Մշակույթ և գիր

Հալեպն այն յուրահատուկ կենտրոններից է, որտեղ զարգացել են հայ միջնադարյան մշակույթի գրեթե բոլոր ճյուղերը՝ գրչություն, մանրանկարչություն, նկարչություն, դպրություն, գիտություն, տաղերգություն… Հալեպը կենսական դաշտ է եղել ոչ միայն տեղական արվեստների զարգացման համար, այլ նաև խոշոր տարանցիկ մշակութային կենտրոն: Ըստ Առաքել Դավրիժեցու՝ 17-րդ դարում նորջուղայեցի նկարիչ Մինասը նկարչություն սովորելու նպատակով մեկնել է Հալեպ և ֆրանկ վարպետի մոտ ուսանելուց հետո վերադարձել Նոր Ջուղա:

Հալեպահայ միջավայրում դարերի ընթացքում կերտվել են մշակութային ուշագրավ արժեքներ, որոնց մեջ առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում մեզ հասած ձեռագրական ժառանգությունը: Այստեղ գրված հայտնի ամենավաղ ձեռագիրը 1329 թ. Ստեփանոս Կրակցիի ընդօրինակած «Ժողովածու» մատյանն է: Գրքի հիշատակարանում գրիչը թողել է արժեքավոր պատմական տեղեկություններ այն մասին, որ գիրքը գրել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հովանու ներքո «ի մեծահռչակ քաղաքս Բերիա, որ կոչի Հալեպ»: Ի դեպ Հալեպը հայկական աղբյուրներում հիշվում է նաև Տիբերիա կամ Բերիա անուններով: Հայկական Հալեպի բավական հարուստ պատմության վկայությունն են 14-18-րդ դդ. ընդօրինակված և ծաղկված 250-ից ավելի ձեռագիր մատյանները, գրիչների ու ծաղկողների ավելի քան 150 անուն:

Հալեպի մանրանկարչությունը

Հալեպի մանրանկարչական դպրոցը միատարր չէ, և չունի հստակ արտահայտված դիմագծեր: Այն խճանկարի նման միավորում է խոշոր հայկական դպրոցների նկարչական ոճերը: Հատկապես նկատելի են Կիլիկիայի, Փոքր Հայքի, Վասպուրականի և Խիզանի հայ գրչության ազդեցությունները: Պատկերագրական զուգահեռներ կարելի է անցկացնել նաև շրջակա կենտրոնների հետ` Հռոմկլա, Մարաշ, Զեյթուն, Կեսարիա, Կարկառ, Ամիդ…

Իզուր չէ, որ այստեղ հաստատված կամ գրչության արվեստը սերտած գրիչների մեծ մասն այս բնակավայրերից են՝ Յակոբ Զեյթունցի, Խաչատուր Զեյթունցի, Մարգարե Զեյթունցի, Ամիրխան Այնթապցի… Գրչությանը զուգընթաց դպրատանը զարգացել է նաև ծաղկման արվեստը: Իբրև վարպետ մանրանկարիչներ՝ Հալեպի դասատան մեջ փայլել են Վասիլ Զեյթունցին, Իսրայել Ամթեցին, Կարապետ Բերկրեցին, Աստվածատուր Ուռհայեցին: Վերջիններիս գեղարվեստական հարուստ գործերի մեծագույն մասը իշխանական նվերներ էին Հալեպի հայ մեծահարուստներին:

Հալեպահայ գրչությունն իր ծաղկմանն է հասնում 17-րդ դարում` ձևավորելով որոշակի ինքնուրույն ստեղծագործական ոճ, տեղական նկարագիր: Այն արտահայտվում է մուգ գծայնությամբ, թանձր գույների համադրություններով` մուգ կապույտ, մորեգույն, սրճագույն: Պահպանվում են ոսկու առատ օգտագործումը, ճարտարապետական դեկորատիվ ֆոնը, հարուստ զարդանախշումը: Սյուժետային տեսարաններում երբեմն նկարիչները ազատ մոտեցում են ցուցաբերել` կերպարներին կիսով չափ դուրս հանելով նկարն ընդգրկող շրջանակներից:

Հալեպի գրչական կենտրոնը հիշատակելի է նաև մեկ այլ առանձնահատկությամբ՝ գիրքը պարփակող արծաթյա, կաշվե գեղարվեստական կազմերով: Մեզ հասած մի քանի տասնյակ պատկերազարդ կրկնակազմերը վկայությունն են հալեպահայ արծաթագործ-ոսկերիչների բարձր վարպետության:

Անի ԵՆՈՔՅԱՆ
Շողակն ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

Լրահոս
Հենրիկ Էդոյան․ Հենման կետ Տիգրան Համասյան․ Նոր ծաղիկ Ամբոխները խելագարված Բրիտանացի երաժիշտները տեսահոլովակ են նկարահանել Չեռնոբիլում Սուրբ Սուրբ Մի մոռացեք ձեր խիղճը Խոհեմ եղիր և ընտրիր չափավոր կյանքը. Ս. Հովհան Ոսկեբերան Հայրապետ Գուգարաց թեմում վերաօծվեց Քարինջի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին Լրատվամիջոցներն անդրադարձել են փոստատար Պեչկինի էկրանային կերպարի հայազգի ստեղծողին Լիլիթ Սողոմոնյանն առաջին հայուհին է՝ Չիլիի օպերային թատրոնում Նիկոլայ Նիկողոսյանը հայ և համաշխարհային կերպարվեստի երախտավորներից էր, որի ստեղծագործությունները գրանցվել են համաշխարհային արվեստի տարեգրության ոսկե մատյանում «Տիրոջ առաջ պատվական երեք գործ կա» 76 տարեկանում կյանքից հեռացել է «սոուլի թագուհի» Արետա Ֆրանկլինը ԿԳ նախարարը կատակեց. «Մնում է որոշել, թե մեզանից ով է մնում նախարար» Գունավոր մատիտներ Սոնայի հոգսը Բարի այգեպանը Քսենյա Կիրիլովան՝ լրտեսության, «սառը պատերազմի» եւ չիրականացած հնարավորությունների մասին «EPIC EYE» խորագրով փառատոնը ներկայացուցիչներ կունենա Գերմանիայից, Ֆրանսիայից, Բրիտանիայից «Թիկնոցը» և «Պայացներ». համերգային կատարումներ՝ հայ և օտարազգի մենակատարների մասնակցությամբ Հայ պոեզիայի ամենաինքնատիպ դեմքերից մեկի՝ Սիամանթոյի ծննդյան օրն է Գառնուկը Հայկուհու պարը Խաղաղական ժամերգութիւն Անպատասխան Հաղթահարել փորձությունները Նահապետ Քուչակ. Հայրեններ Հավատալ հասկանալու համար «Սոուլի թագուհի» Արետա Ֆրանկլինը մահամերձ է 1 վայրկյանում՝ 10,3 վանկ. Էմինեմը գերազանցել է ռեփ կարդալու սեփական ռեկորդը Ավստրալիայում 457 երաժիշտ միաժամանակ նվագել է Highway to Hell-ը Հարություն Խաչատրյանը նախագահում է «Պատուհան դեպի Եվրոպա» կինոփառատոնի «Կոպրոդուկցիա» ծրագրի ժյուրին Բաց փակուղի Բրեդ Փիթը կարծում է, որ Անջելինա Ջոլին «զզվելի» է վարվել՝ հանրայնացնելով իրենց ամուսնալուծության մանրամասները Ամեն ինչ անելու ենք, որ մինչ 2018-ի դեկտեմբեր տեղի ունենա Ամենափրկիչ եկեղեցու բացումը մեր խնայողությունների հաշվին. Լիլիթ Մակուն Բոտիչելլիի Վեներայի առեղծվածի նոր բացահայտումը «Ել,ել» Եսասեր հսկան «Եվրատեսիլ-2019»-ի անցկացումը վտանգի տակ է. երգի մրցույթը կարող է Իսրայելից այլ երկիր տեղափոխվել «Խաղացողը». Քըրք Քըրքորյանի մասին պատմող գիրքը ներկայացվեց Վանաձորում
Ամենաընթերցված
website by Sargssyan