USD
EUR
RUB

Հայ գրչությունը «Արևելքի մեծ մայրաքաղաքում»

 
 

ՀԱԼԵՊ

Հալեպահայ գաղութը հայ հնագույն գաղթօջախներից է, որն իր գոյությունը պահպանել է հեռավոր միջնադարից մինչ մեր օրեր՝ դիմակայելով բազում դժվարությունների: Լևանտում և Միջագետքում հաստատված հայերը առավել հմուտ էին առևտրի և արհեստների մեջ: Հալեպահայերը համբավավոր ոսկերիչներ էին, սադաֆագործներ, ներկարարներ, դերձակներ, մուշտակագործներ, մագաղաթ և թուղթ կոկողներ…: Իսկ 16-18-րդ դդ. Սիրիայում ամենախոշոր մետաքսի առևտուրը մեծապես կենտրոնացած էր հայերի ձեռքում, որի շնորհիվ մեծահարուստ հայ վաճառականներն ու խոջաները բարգավաճ առևտուր էին անում եվրոպական երկրների հետ: Միջազգային տարանցիկ առևտրական հարաբերությունների ֆոնին զարգանում էին նաև մշակութային փոխհարաբերությունները, որի շնորհիվ եվրոպական գեղարվեստական ոճերը ներթափանցում էին ամբողջովին արևելյան շնչով ու գույներով համեմված Հալեպի գեղարվեստական կյանք:

Հալեպը նաև Սուրբ Երկիր առաջնորդող ցամաքային երթուղու կարևոր հանգրվաններից էր: Ուշագրավ է, որ Երուսաղեմ ուխտի գնացող մի շարք հայ գրիչներ կանգ են առել Հալեպում և «ճամփի պաշար» առնելու նպատակով տեղի խոջաների պատվերով գրել ու ծաղկել են ձեռագրեր: Այսպիսով որոշ ժամանակ Հալեպում հանգրվանել և գրչությամբ են զբաղվել Ստեփանոս Ջուղայեցին, Մկրտիչ Լեհացին, Ղազար Բաբերդցին և այլք:

Հայկական Հալեպ

Հայկական Հալեպը միջնադարյան քաղաքների օրինակով տեղավորվել է քրիստոնյաների համար նախատեսված Սալիպէ (Խաչ) կոչվող շրջանի մեջ: Իսկ համայնքի հոգևոր-մշակութային կյանքը կենտրոնացել է Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Քառասուն Մանկանց զույգ եկեղեցիների շուրջ: Հալեպի հայ գաղութի շուրջ յոթհարյուրամյա պատմությունը անմիջականորեն կապված է այս եկեղեցական համալիրի հետ, որի ներսում էլ զարգացել է Հալեպի նշանավոր դպրատուն-գրչատունը, այստեղ են ապրել և գործել հայ գրիչներն ու ծաղկողները: Պատմական Հայաստանի տարբեր շրջաններից և Կիլիկիայի հայոց թագավորության անկումից հետո այստեղ հաստատված մեծաթիվ հայության հետ է ուղղակիորեն առնչվում Հալեպի հայոց պատմամշակութային բազմաշերտ ու բազմաբնույթ նկարագիրը: Ըստ Սիմեոն Լեհացու վկայության՝ 1652 թ. Հալեպի հայության թիվը հասնում էր ավելի քան 20 հազարի:

Մշակույթ և գիր

Հալեպն այն յուրահատուկ կենտրոններից է, որտեղ զարգացել են հայ միջնադարյան մշակույթի գրեթե բոլոր ճյուղերը՝ գրչություն, մանրանկարչություն, նկարչություն, դպրություն, գիտություն, տաղերգություն… Հալեպը կենսական դաշտ է եղել ոչ միայն տեղական արվեստների զարգացման համար, այլ նաև խոշոր տարանցիկ մշակութային կենտրոն: Ըստ Առաքել Դավրիժեցու՝ 17-րդ դարում նորջուղայեցի նկարիչ Մինասը նկարչություն սովորելու նպատակով մեկնել է Հալեպ և ֆրանկ վարպետի մոտ ուսանելուց հետո վերադարձել Նոր Ջուղա:

Հալեպահայ միջավայրում դարերի ընթացքում կերտվել են մշակութային ուշագրավ արժեքներ, որոնց մեջ առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում մեզ հասած ձեռագրական ժառանգությունը: Այստեղ գրված հայտնի ամենավաղ ձեռագիրը 1329 թ. Ստեփանոս Կրակցիի ընդօրինակած «Ժողովածու» մատյանն է: Գրքի հիշատակարանում գրիչը թողել է արժեքավոր պատմական տեղեկություններ այն մասին, որ գիրքը գրել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հովանու ներքո «ի մեծահռչակ քաղաքս Բերիա, որ կոչի Հալեպ»: Ի դեպ Հալեպը հայկական աղբյուրներում հիշվում է նաև Տիբերիա կամ Բերիա անուններով: Հայկական Հալեպի բավական հարուստ պատմության վկայությունն են 14-18-րդ դդ. ընդօրինակված և ծաղկված 250-ից ավելի ձեռագիր մատյանները, գրիչների ու ծաղկողների ավելի քան 150 անուն:

Հալեպի մանրանկարչությունը

Հալեպի մանրանկարչական դպրոցը միատարր չէ, և չունի հստակ արտահայտված դիմագծեր: Այն խճանկարի նման միավորում է խոշոր հայկական դպրոցների նկարչական ոճերը: Հատկապես նկատելի են Կիլիկիայի, Փոքր Հայքի, Վասպուրականի և Խիզանի հայ գրչության ազդեցությունները: Պատկերագրական զուգահեռներ կարելի է անցկացնել նաև շրջակա կենտրոնների հետ` Հռոմկլա, Մարաշ, Զեյթուն, Կեսարիա, Կարկառ, Ամիդ…

Իզուր չէ, որ այստեղ հաստատված կամ գրչության արվեստը սերտած գրիչների մեծ մասն այս բնակավայրերից են՝ Յակոբ Զեյթունցի, Խաչատուր Զեյթունցի, Մարգարե Զեյթունցի, Ամիրխան Այնթապցի… Գրչությանը զուգընթաց դպրատանը զարգացել է նաև ծաղկման արվեստը: Իբրև վարպետ մանրանկարիչներ՝ Հալեպի դասատան մեջ փայլել են Վասիլ Զեյթունցին, Իսրայել Ամթեցին, Կարապետ Բերկրեցին, Աստվածատուր Ուռհայեցին: Վերջիններիս գեղարվեստական հարուստ գործերի մեծագույն մասը իշխանական նվերներ էին Հալեպի հայ մեծահարուստներին:

Հալեպահայ գրչությունն իր ծաղկմանն է հասնում 17-րդ դարում` ձևավորելով որոշակի ինքնուրույն ստեղծագործական ոճ, տեղական նկարագիր: Այն արտահայտվում է մուգ գծայնությամբ, թանձր գույների համադրություններով` մուգ կապույտ, մորեգույն, սրճագույն: Պահպանվում են ոսկու առատ օգտագործումը, ճարտարապետական դեկորատիվ ֆոնը, հարուստ զարդանախշումը: Սյուժետային տեսարաններում երբեմն նկարիչները ազատ մոտեցում են ցուցաբերել` կերպարներին կիսով չափ դուրս հանելով նկարն ընդգրկող շրջանակներից:

Հալեպի գրչական կենտրոնը հիշատակելի է նաև մեկ այլ առանձնահատկությամբ՝ գիրքը պարփակող արծաթյա, կաշվե գեղարվեստական կազմերով: Մեզ հասած մի քանի տասնյակ պատկերազարդ կրկնակազմերը վկայությունն են հալեպահայ արծաթագործ-ոսկերիչների բարձր վարպետության:

Անի ԵՆՈՔՅԱՆ
Շողակն ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

Լրահոս
Ուրարտուի արվեստը կներկայացվի Բրիտանական թանգարանում Սեն Հովհաննիսյանը` Արա Գյուլերի հետ հանդիպման ու նրա հումորի մասին Հող հայրենի Ամենասուրբ Երրորդութեանն Լևոն Խեչոյան․ Այգին «Աշխարհին ապացուցել եմ, որ ես էլ ես եմ» «Հին ու նոր Երևան»՝ նվիրված Երևանի 2800-ամյակին Սբ. Հովհան Մանդակունի․ Անասնամոլների, իգամոլների և արվամոլների մասին Ինչպես լուսանկարչության գագաթը հայտնվեց Արարատի գագաթին Պատվավոր «Օսկարի» դափնեկիրները Արթիկում որմնանկար է հայտնաբերվել Ես Հայաստան, ես քարե․․․ Ամեն. Հայր Սուրբ. Ֆեդերիկո Մոնդելչի Մահվան տեսիլ Դիրիժոր Դեբորա Վոլդմանը հանդես կգա Կամերային նվագախմբի հետ Հազվադեպ ներկայացվող ինքնատիպ ստեղծագործություններ՝ Կամերային նվագախմբի կատարմամբ Ֆորշ․ Կառապան Սերգեյ Սմբատյանը ներկայացրեց Սիմֆոնիկ նվագախմբի առաջիկա ծրագրերը Մոսկվայում հոսպիտալացվել է Արմեն Ջիգարխանյանը. նրա վիճակը միջին ծանր է Երկու տների առակը «Գուցե գլխումս մի երկ ծագի, որտեղ իր տեղը կունենա հայկական մեղեդին» Վերականգնումից հետո բացվել է Տաթևի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին Պետրոս Դուրյան․ «Դրժել» Ունենալու ենք հիանալի հյուրեր. «Ռեանիմանիայի» տնօրեն Ստրասբուրգի Մայր տաճարում ելույթ ունեցավ «Նաղաշ» համույթը Զար զընգը, Կոմիտաս վարդապետ Տասը կույսերի առակը Պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի այս տարվա համերգաշրջանը կառանձնանա «Մայքլ Ջեքսոն» նախագծով Հայաստանի վարպետները ներկայացրին ձեռագործ իրեր Պողոս Ադրիանապոլսեցի՝ «Խրատի թանգարան» Արցունքներս Պարապություն «Առաւօտ լուսոյ»․ «Գեղարդ» երգչախումբ Հովհաննես Բադալյան․ «Գարեգին Նժդեհ» «Չախու» Ռաֆայել Պատկանյան.«Արաքսի արտասուքը» «Սպարտակը» կցուցադրվի Աթենքի հնագույն ամֆիթատրոնում Համերգ՝ նվիրված «Նեմեսիս» գործողության մասնակիցներին Նիկոլա Ազնավուր. Իմ հայրը գերմարդ էր Հայաստանյան պրեմիերա՝ Յուրի Բաշմետի և «Մոսկվայի մենակատարներ»-ի համերգին
website by Sargssyan