USD
EUR
RUB

Վահե ՔԱՉԱ. Փարիզեան պատկերներ

 

Ներկայացվող պատմվածքը Վահե Քաչայի(1929-2003) վաղ շրջանի գործերից է: Գրված է, ամենայն հավանականությամբ, հիսնական թվականների սկզբին: Հայերեն թարգմանությունը լույս է տեսել Փարիզի «Անդաստան» հանդեսի 6-7 միացյալ համարում, 1957թ.: Այս արձակը, կարելի է ասել, որ բոլորովին նման չէ Վ. Քաչայի մյուս գործերին: Հմտորեն կառուցված սյուժե, լարված գործողություններ, դրամատիկ իրադարձություններ, երկխոսության վարպետություն. այսպիսին է նրա գրականությունը: Մինչդեռ «Փարիզյան պատկերներ» պատմվածքը կարծես որևէ հստակ ֆաբուլա չունի, սյուժեն զարգանում է, ասես, հեղինակի կամքից անկախ, երկխոսությունները սրճարանային զրույցների պատառիկներ են: Կան թերևս մի քանի դիպուկ ուրվանկարներ, որ ավելի շատ վկայում են լրագրողի դիտողականությունը (չմոռանանք, որ Վ. Քաչան իր գրական կարիերան սկսել է որպես լրագրող և երկար ժամանակ չի հեռացել այդ ասպարեզից` արժանանալով ծանրակշիռ մրցանակների):
Սակայն, հոյակապ է այս անպաճույճ պատմվածքի ավարտը. օգոստոսյան շոգ օրվա պես ծույլ և անշտապ պատումն անսպասելիորեն բացում է արտաքուստ գեղեցիկ ու ապահով կյանքի ողբերգական երեսը. այս ամբողջ զվարճալի տոնի մեջ, որ Փարիզն է, ինչ-որ տան ինչ-որ անկյունում մահեր կան ու կորուստներ, պատերազմներ և ողբերգություններ: Շիկահեր շվեդուհիները և անհոգ սկսնակ արձակագիրը (ինքնակենսագրակա փա՞ստ է…) անսպասելիորեն հայտնաբերում են մահը. չկա իրենց հասակակիցը, նա զոհվել է Հնդկաչինի պատերազմում, և նրա մասին խոսում են, պատմում, նկարներ ցույց տալիս, մինչդեռ մարդը չկա… Գույները պետք չէ խտացնել այսպիսի ողբերգականություն ստեղծելու համար, կյանքը ինքն է բերում դրան և մի պահ առնչվելուց հետո նորից տանում առօրյա հոգսերի մեջ. «…յուրաքանչյուր անգամ, որ կը հանդիպիմ շուեդուհիներու, սրտի պզտիկ սեղմում մը կը զգամ… Ու կը շարունակեմ ճամբաս»:
Ցավոք սրտի, հնարավոր չեղավ պարզել, թե ով է թարգմանել այս պատմվածքը: Ենթադրում ենք, որ Առլեն Փափազյանն է` Վ. Քաչայի բարեկամը, որը 1958թ. Փարիզում հայերեն տպագրեց նրա «Կարթ» վեպը:
Պահպանել ենք առաջին հրատարակության ուղղագրությունը: Տեքստի ծանոթագրությունները մերն են:
Ալեքսանդր ԹՈՓՉՅԱՆ

Վահե ՔԱՉԱ
Փարիզեան պատկերներ

Երկար ժամանակ կը կարծէի, թե Ս. Ժերմէն դը Փրէն առասպել մըն էր ու եգիպտացիի մը պէս զարմացա հանգստաւետ պողոտա մը գտնելով: Առտըւան ժամը ութին Օ տէո Մակոներուն : Քանի մը արեւի ճառագայթներ երկչոտօրեն կը մագլցին սեղաններուն վրայ: Անարիւն ամպեր կը տարտղնուին: Օրը գեղեցիկ պիտի ըլլայ:
- Ծանր օր պիտի ընէ, - կ’ըսէ սպասեակը:
Երկու օտարուհիներ կուգան: Հագած են վառ գոյներով շրջազգեստներ: Խարտիշահեր, արեգակը կը նեղէ զիրենք: Չորս աթոռներուն վրայ կը տեղաւորուին: Սպասեակը կը մոտենայ: Որոշում տուած չեն: Ախ, ահաւասիկ, Ժան-Փոլ Սարթրը կը պահանջեն: Սպասեակը կը նայի ճաշացուցակին:
- Թումարրոու:
- Ա՞հ:
Կը մխիթարուին ալքոլով: Պահ մը վերջ կը նկատեն վտիտ, ջղուտ մարդ մը, որ անկիւն մը առանձնացած, փորձ կը սրբագրեր:
- Լ. Ժ.-ն է:
- Գրո՞ղ մը:
Սպասեակը իրենց կը թուէ քանի մը երկեր: Նօթ կ’առնեն անոնք: Այո, խղճմտօրեն: Պիտի կարդան անոր գիրքերը, որովհետեւ կը ճանչնան հեղինակը: Մեկնումի պահուն` ճարպոտ մարդ մը ինծի կ’երկարէ իր թերթը: Կ’առնեմ քաղաքաւարութեան համար, ակնարկ մը կը նետեմ վերնագիրներուն վրայ ու կը վերադարձնեմ իրեն: Կը հարցնէ ինծի.
- Շատ կը կարդա՞ք:
- Շա՜տ:
Գաղտնօրեն կը ձգտուի եւ կ’ընդլայնէ իր մտածումը:
- Կը գրե՞ք նմանապէս:
- Նմանապէս:
Երազկոտ կը դառնայ: Աչքերը կ’ընկլուզին անցեալին մէջ:
- Երիտասարդութեանս շատ գրած եմ: Հիմա յառաջ կը քաշեմ երիտասարդները: Կը հրատարակեմ…
Լռութիւն: Մեկնելու կը պատրաստուի:
- Ձեռագիր ունիք ապահովաբար:
- Այսինքն:
Չի մեկնիր այլեւս: Կը շահագրգռուի: Այնքա՜ն քիչ են ձեռագիրները:
- Դեռ չէ լրացած:
Այդչափը չէր յուսար:
- Աւելի լաւ: Այս կերպով ես կրնամ ձեզ առաջնորդել: Որքա՞ն էջ գրած եք:
- Հարիւրի չափ:
Կը մտածէ, կը հաշուէ:
- Մենք կրնանք ատիկա հրատարակել քանի մը ամիսեն: Զատկին` ամէնէն ուշը: Ժամացոյցին կը նայի:
- Ձեզի կը սպասեմ անպայման:
Հասցէն կը խազխզէ:
- Անպայմա՜ն, - կ’ըսէ ու կ’անհետանայ:
Հազիւ մեկնած` քսան տարեկանին մօտ, մութ աչքերով տղա մը կը մօտենայ:
- Ձեզ առաջարկեց գործերնի՞դ հրատարակել:
Առանց ժամանակ ձգելու, որ պատասխանեմ.
- Այս օրերս պիտի բաղխիմ իրեն:
Սառն մոլուցք մը երկուքի կը բաժնի շրթները:
- Այս ճարպիկ խաբեբան ամբողջ աշխարհի գործերը պիտի հրատարակէ: Բայց հրատարակելե առաջ ձեզմե կպահանջէ տասը հազար ֆրանք, որուն երեսը ա՛լ պիտի չտեսնեք: Ձեզի ստորագրել կուտայ պայմանադրութիւն մը, վստահութիւն ներշնչելու համար, որուն մէջ կը խոստանա ձեր երկը լոյս ընծայել երեք տարիեն վերջ: Տարվոյն վերջաւորութեան, հեղինակները զզուած` յետ կը քաշեն ձեռագիրը:
Շփոթահար կ’ավելցնէ.
- Գիտե՜մ: Գլխես անցաւ:
Անցնի՛նք:

¤

Երկու շուեդուհիներ: Մեկը նուազ գեղեցիկ միւսեն: Սրճարանի մը յառաջամասը: Գլանիկի երկու տուփեր սեղանին վրայ: Յետմիջօրէի վերջաւորութիւն: Օդը այնքա՜ն մեղմ է, որ մարդ պահանջ կը զգա արտաշնչելու բերնեն: Մարդիկ կանգ կ’առնեն, կը շաղակրատեն, կը նշմարեն ծառերը: Օգոստոս ամսոյն փարիզցիները ներողամտօրեն կը վարուին իրարու հանդէպ: Խաղաղութիւն կը տիրէ հետեւակներուն եւ ինքնաշարժի տէրերուն միջեւ, ու ոչ ոք մատով կը խփե ճակտին: Ով որ կը մնայ Փարիզ այդ շրջանին, կ’ունենայ տարտամ զգայնութիւնը այն աշակերտին, որ կը մնայ առանձին գաւիթին մէջ, այցելու դասատուին մեկնումեն վերջ:
- Լուցկի ունի՞ք, խնդրեմ:
- Բարի լոյս «Ասիմիլ»:
Կը վառեմ գլանիկները շուեդուհիներուս: Ինծի կ’երկարեն տուփը: Փարիզ եկող օտարականները կ’երեւակայեն, թե միշտ գլանիկի ու շոքոլայի նեղութիւն կայ Ֆրանսայի մէջ: Ձեզի գլանիկ մը նուիրեն եւ կը խնդրեն, որ պահեք տուփը: Մէկը կը խօսի յանուն միւսին, հոգնակի` առաջին դեմքով, անկասկած, ինքզինքը նուազ մինակ զգալու համար այս մեծ քաղաքին մէջ:
Քաղաքաւարական բանաձեւերը կ’երկարաձգուին նմանապէս: Փսփսուք մը իրենց միջեւ, պայուսակ մը կը խառնշտկեն եւ, ի վերջոյ, կը գտնեն «քառնե» մը: Հեռաձայնի թիւ մը ցոյց կուտան ինձ: Իրենց կ’առաջարկեմ տեղ մը երթալ` պարել: Խօսակցութիւնը կը տատանի անգլիերէնի մէջ: Կը գոհանամ յիշողութենէս ինկող բառերով:
- Պարակից չունի բարեկամուհիս:
- Անշուշտ ուրիշ շնաձուկ մը գտնենք:
Համամիտ են: Վեր կը կանգնինք: Վերջին փսփսուք մը:
- Խնդրեմ… հեռաձայնելու ենք:
Հապո՜ն զուարթօրէն: Կը կատակենք հեռաձայնի խցիկի մը մէջ, դեռ խոնաւ` զավկին կամ ամուսնոյն ուղղած կնոջ մը ապսպրանքներէն: Կը կազմեմ թիւը:
- Տիկին Լ.-ն է՞: Կ’ուզէի խոսիլ Պ. Կանիելի հետ:
Հազկտուք մը:
- Իր բարեկամներէն մե՞կն եք դուք:
- Երկու շուետուհիներու կողմէ կը հեռախօսեմ: Անցեալ տարի իրեն հեը ծանօթացած Սթոքհոլմի մէջ:
Լռութիւն:
- Լսեցեք…
Վերջապէս.
- Կը հաճի՞ք ըսել ձեր բարեկամուհիներու, որ գան զիս տեսնեն:
Կը փոխանցեմ: Կը խորհրդակցին իրարու հետ: Կը փափաքին սրտանց:
- Դուք ալ եկեք անոնց հետ… այո, առանց քաշուելու:
Կէս ժամ ետքը, երկու շուեդուհիները իմ կողքին, հանգստաւէտ շենքի մը երկրորդ հարկին դրան զանգը կը քաշեմ: Կը բացուի: Տիկին Լ.-ն է: Կը մտնենք սենեակ մը, որ սալոն չհոտելու առաւելութիւնն ունի: Օգոստոսի այս վերջաւորութեան` բաց են պատուհանները և փայլփլուն տախտակամածը կայուն է: Տիկին Լ.-ն գլանիկ մը կը մեծարէ: Ժպտերես, կը նայի մեզի այնպէս, կարծես թէ երկար ատենե ի վեր ճանչցած ըլլայ:
- Ձեզ հաճոյ կը թուի՞ Փարիզը:
Կը թարգմանեմ: Կը պատասխանեն.
- Շատ, շատ:
Լռութիւն:
- Ձեր առաջին ճամփորդութի՞ւնն է:
Կը խորհրդակցին իրարու հետ:
- Այո, դէպի Փարիզ:
Դուռը կը բացուի եւ աղջնակ մը կը մտնէ ներս: Տասը տարեկան մը ըլլալու է: Ձեռքերնիս կը սեղմէ ու կը հենուի մօրը թիկնաթոռին:
- Տանիել յաճախ մեզի խօսած է ձեր մասին:
Տիկին Լ.-ն կ’ըսէ ինծի.
- Կը հաճի՞ք անոնց հարցնել, որ արդեօք արձակուրդի նկար մը ունի՞ն: Տղաս իրեն հետ տարաւ լուսանկարի գործիքը:
Հարցում կ’ընեմ: Մինչ կը խուզարկեն իրենց պայուսակը, ակնարկս կը հանգչի դաշնակին վրայ դրուած նկարի մը վրայ: Երիտասարդ մը կը ներկայացնէ ան: Տարօրինակ տպաւորութիւն մը կը գործե վրայս: Աղօտացած է, հեռացած, որպէս թե զայն մեկուսացուցած և խոշորցուցած ըլլային հին փելիքյուլեն:
- Ահա՛ւասիկ:
Լուսանկար մը կ’երկարեն: Տիկին Լ.-ն կը քննե ուշադիր: Աղջիկը կը հակի վրան:
- Տե՛ս, մայրիկ:
Տիկին Լ.-ն կը ծռմրկէ աչքերը:
- Չե՞ս տեսներ:
Գլուխը կ’օրօրէ:
- Մօրուքը երկնցուցած է: Ա՜հ, ա՛յդ է ուրեմն: Մեզի ըսաւ, որ մօրուքը պիտի երկնցնէ:
Կ’անշարժանան նկարին վրայ:
- Հին «շորթ»-ը հագած է:
Կը սկսիմ անհանգիստ զգալ ինքզինքս: Կը սպասեմ: Նայուածքնին կը բարձրացնեն վերջապէս:
- Կը հաճի՞ք խնդրել իրենցմէ, որ մեզի ձգեն այս լուսանկարը:
Կը հաւանին իրօք: Պահ մը վերջ, միակն եմ, որ նշմարած էի, թե Տանիելին մասին կը խօսուի անցեալին մէջ: Մերթ ընդ մերթ, քոյրը կը հարէ.
- Ինչքա՜ն պիտի ուզեի զինքը տեսնել մորուքով…
Նկարը կը դնէ դաշնակին վրայ և մօր քովը կուգայ: Տիկին Լ. երկու խօսքով կը բացատրէ ինծի, թէ տղան սպաննուած է Հնդկաչինի մէջ: Ինձմէ կը խնդրէ, որ բան մը չ’ըսեմ շուեդուհիներուն, որոնք զինքը կը կարծեն ճամբորդութեան մէջ:
Այսպէս այն տպաւորութիւնը կ’ունենայ ան, որ որդին կ’ապրի իրապէս: Մահը այնքա՜ն ապերախտ է, որ ի վերջոյ ձեզ կը մխրճէ սիրելի անձին գոյութեան տարակույսին մէջ: Տիկին Լ. լուսանկարի մը պէտք ունի. օտար վկայի մը, ցրուելու համար այդ տարակոյսը եւ հաւատալու, թե Տանիէլ անուն զաւակ մը ունեցած է, քալող, խօսող, տեղափոխուող, մորուքը երկնցնող:
Կէս ժամ վերջ կը մեկնինք արդէն: Երկու շուեդուհիները բանէ մը չեն կասկածած: Կը փափաքին մտնել պանդոկ, հանգչելու համար: Չեմ պնդեր:
Այն օրէն ի վեր, իւրաքանչիւր անգամ, որ կը հանդիպիմ շուեդուհիներու, սրտի պզտիկ սեղմում մը կը զգամ… ու կը շարունակեմ ճամբաս:

Աղբյուր՝ Irates.am

Լրահոս
Ամփոփվեց մանկագիրների և նկարազարդողների մրցույթը. ներկա էր Նունե Սարգսյանը «Պատգամ» հոբելյանական երեկո՝ նվիրված Սոս Սարգսյանի ծննդյան 90-ամյակին Եղիշե Չարենց. Այրած երգեր Կոմիտասյան հոբելյանական համերգ Հռոմում Համո Սահյան․ Ես կուզեի․․․ Սուրբ Հակոբ Մծբնեցի հայրապետ. հոգեշահ քարոզիչը «Ավետիսը» աշխարհահռչակ դաշնակահարին հրավիրել է Երեւան Հովհննես Երանյան․ Գորտը, կամ սցենար նկարահանված ֆիլմի համար Վիլյամ Սարոյան. Այդ օրը Հայաստան են ժամանում միջազգային կինոարտադրության ոլորտում փորձառու և անվանի կինոգործիչներ 44 000 տարվա պատմություն. Ինդոնեզիայում հայտնաբերվել են մարդկանց կողմից արված հնագույն որմնանկարները Երևանի պետական կամերային երգչախումբը վեցերորդ համերգով ամփոփեց Կոմիտասին նվիրված ելույթները Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը ողջունել է ԱՄՆ Սենատի բանաձևը Հայոց Ցեղասպանության վերաբերյալ Ամանորի տոներին մի շարք թատրոններ ու թանգարաններ կաշխատեն «Պետք է գնա­հա­տել, սի­րել մեր կող­քին ապ­րող կոմ­պո­զի­տո­րին» «Ինչ ցան­կա­նում եք, որ մար­դիկ ձեզ ա­նեն, նույնն էլ դուք ա­րեք նրանց» Աղոթքը «դատ է դատաստանից առաջ» Չաքմաքչյանի «Քայլող մարդը» հնարավոր է տեղադրվի Հյուսիսային պողոտայի՝ Աբովյան փողոցին հարող տարածքում Թումանյանը՝ հայերեն և վրացերեն. Թբիլիսիում լույս է տեսել միանգամից երեք գիրք Մաքսիմ Վենգերով. Հայաստանը գալը նշանակալի և հաճելի իրադարձություն է Հովհաննես Թումանյան. Երկինք ու երկիր Սամվել Սևադա․ Ահա և վերջի սկիզբը․․․ Յուսուպ Ռազիկովի «Սուսերով պար» ֆիլմի հայաստանյան մեծ պրեմիերան՝ վաղը Օրհնեցե՛ք Տիրոջ անունը Տիրոջ տանը գտնվողներ «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ. Ո՞րն էր Չարենցի ու Բակունցի միջեւ տարաձայնության պատճառը Ջութակահար Դիանա Ադամյանը՝ «Համագործակցության դեբյուտներ» միջպետական մրցանակի դափնեկիր Հովհաննես Երանյան. Երեք ամիս հետո Պոլսոյ Պատրիարք դառնալու աւելի մեծ հնարաւորութիւն ունի Սահակ Սրբազան Մաշալեանը Պարույր Սևակ․ Լույսի աղբյուրը Երանելի Մայր սուրբ Թուրքիոյ Հայոց 85-րդ Պատրիարքի ընտրութեան առաջին քայլը. մամլոյ հաղորդագրութիւն Հայտնի են «Ոսկե գլոբուսի» անվանակարգորդները «Լավագույն օտարերկրյա ֆիլմ» կատեգորիայում Հաջորդ տարի Արցախում կանցկացվի «Թատերական Արցախ» փառատոն. Հակոբ Ղազանչյան Օծվել է Ներքին Գետաշեն գյուղի Ս.Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին «Իմ հայկական անունը Միքայել է». Երևանում ծնված Էրմիտաժի տնօրենը ռուսական հեռուստատեսությանը ներկայացրել է Երևանը Հռոմում ներկայացվել է «Կորսված Հայաստան. ճամփորդություն մի ժողովրդի հիշողության մեջ» գիրքը Հայ ընթերցողին է ներկայացվել Շառլ Ազնավուրի «Մեղմ շշուկով» գիրքը «Հայրենիքի և ընտանիքի գաղափարները Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հրատարակություններում» գիտաժողով Մայր Աթոռում Չարենցն ու Կոմիտասը Կարսում բացվել է «Անի. Քարե պոեզիա» խորագրով ցուցահանդեսը, Կարո Փայլանը կոչ է արել «անպայման այցելել»
website by Sargssyan