USD
EUR
RUB

Վահե ՔԱՉԱ. Փարիզեան պատկերներ

 

Ներկայացվող պատմվածքը Վահե Քաչայի(1929-2003) վաղ շրջանի գործերից է: Գրված է, ամենայն հավանականությամբ, հիսնական թվականների սկզբին: Հայերեն թարգմանությունը լույս է տեսել Փարիզի «Անդաստան» հանդեսի 6-7 միացյալ համարում, 1957թ.: Այս արձակը, կարելի է ասել, որ բոլորովին նման չէ Վ. Քաչայի մյուս գործերին: Հմտորեն կառուցված սյուժե, լարված գործողություններ, դրամատիկ իրադարձություններ, երկխոսության վարպետություն. այսպիսին է նրա գրականությունը: Մինչդեռ «Փարիզյան պատկերներ» պատմվածքը կարծես որևէ հստակ ֆաբուլա չունի, սյուժեն զարգանում է, ասես, հեղինակի կամքից անկախ, երկխոսությունները սրճարանային զրույցների պատառիկներ են: Կան թերևս մի քանի դիպուկ ուրվանկարներ, որ ավելի շատ վկայում են լրագրողի դիտողականությունը (չմոռանանք, որ Վ. Քաչան իր գրական կարիերան սկսել է որպես լրագրող և երկար ժամանակ չի հեռացել այդ ասպարեզից` արժանանալով ծանրակշիռ մրցանակների):
Սակայն, հոյակապ է այս անպաճույճ պատմվածքի ավարտը. օգոստոսյան շոգ օրվա պես ծույլ և անշտապ պատումն անսպասելիորեն բացում է արտաքուստ գեղեցիկ ու ապահով կյանքի ողբերգական երեսը. այս ամբողջ զվարճալի տոնի մեջ, որ Փարիզն է, ինչ-որ տան ինչ-որ անկյունում մահեր կան ու կորուստներ, պատերազմներ և ողբերգություններ: Շիկահեր շվեդուհիները և անհոգ սկսնակ արձակագիրը (ինքնակենսագրակա փա՞ստ է…) անսպասելիորեն հայտնաբերում են մահը. չկա իրենց հասակակիցը, նա զոհվել է Հնդկաչինի պատերազմում, և նրա մասին խոսում են, պատմում, նկարներ ցույց տալիս, մինչդեռ մարդը չկա… Գույները պետք չէ խտացնել այսպիսի ողբերգականություն ստեղծելու համար, կյանքը ինքն է բերում դրան և մի պահ առնչվելուց հետո նորից տանում առօրյա հոգսերի մեջ. «…յուրաքանչյուր անգամ, որ կը հանդիպիմ շուեդուհիներու, սրտի պզտիկ սեղմում մը կը զգամ… Ու կը շարունակեմ ճամբաս»:
Ցավոք սրտի, հնարավոր չեղավ պարզել, թե ով է թարգմանել այս պատմվածքը: Ենթադրում ենք, որ Առլեն Փափազյանն է` Վ. Քաչայի բարեկամը, որը 1958թ. Փարիզում հայերեն տպագրեց նրա «Կարթ» վեպը:
Պահպանել ենք առաջին հրատարակության ուղղագրությունը: Տեքստի ծանոթագրությունները մերն են:
Ալեքսանդր ԹՈՓՉՅԱՆ

Վահե ՔԱՉԱ
Փարիզեան պատկերներ

Երկար ժամանակ կը կարծէի, թե Ս. Ժերմէն դը Փրէն առասպել մըն էր ու եգիպտացիի մը պէս զարմացա հանգստաւետ պողոտա մը գտնելով: Առտըւան ժամը ութին Օ տէո Մակոներուն : Քանի մը արեւի ճառագայթներ երկչոտօրեն կը մագլցին սեղաններուն վրայ: Անարիւն ամպեր կը տարտղնուին: Օրը գեղեցիկ պիտի ըլլայ:
- Ծանր օր պիտի ընէ, - կ’ըսէ սպասեակը:
Երկու օտարուհիներ կուգան: Հագած են վառ գոյներով շրջազգեստներ: Խարտիշահեր, արեգակը կը նեղէ զիրենք: Չորս աթոռներուն վրայ կը տեղաւորուին: Սպասեակը կը մոտենայ: Որոշում տուած չեն: Ախ, ահաւասիկ, Ժան-Փոլ Սարթրը կը պահանջեն: Սպասեակը կը նայի ճաշացուցակին:
- Թումարրոու:
- Ա՞հ:
Կը մխիթարուին ալքոլով: Պահ մը վերջ կը նկատեն վտիտ, ջղուտ մարդ մը, որ անկիւն մը առանձնացած, փորձ կը սրբագրեր:
- Լ. Ժ.-ն է:
- Գրո՞ղ մը:
Սպասեակը իրենց կը թուէ քանի մը երկեր: Նօթ կ’առնեն անոնք: Այո, խղճմտօրեն: Պիտի կարդան անոր գիրքերը, որովհետեւ կը ճանչնան հեղինակը: Մեկնումի պահուն` ճարպոտ մարդ մը ինծի կ’երկարէ իր թերթը: Կ’առնեմ քաղաքաւարութեան համար, ակնարկ մը կը նետեմ վերնագիրներուն վրայ ու կը վերադարձնեմ իրեն: Կը հարցնէ ինծի.
- Շատ կը կարդա՞ք:
- Շա՜տ:
Գաղտնօրեն կը ձգտուի եւ կ’ընդլայնէ իր մտածումը:
- Կը գրե՞ք նմանապէս:
- Նմանապէս:
Երազկոտ կը դառնայ: Աչքերը կ’ընկլուզին անցեալին մէջ:
- Երիտասարդութեանս շատ գրած եմ: Հիմա յառաջ կը քաշեմ երիտասարդները: Կը հրատարակեմ…
Լռութիւն: Մեկնելու կը պատրաստուի:
- Ձեռագիր ունիք ապահովաբար:
- Այսինքն:
Չի մեկնիր այլեւս: Կը շահագրգռուի: Այնքա՜ն քիչ են ձեռագիրները:
- Դեռ չէ լրացած:
Այդչափը չէր յուսար:
- Աւելի լաւ: Այս կերպով ես կրնամ ձեզ առաջնորդել: Որքա՞ն էջ գրած եք:
- Հարիւրի չափ:
Կը մտածէ, կը հաշուէ:
- Մենք կրնանք ատիկա հրատարակել քանի մը ամիսեն: Զատկին` ամէնէն ուշը: Ժամացոյցին կը նայի:
- Ձեզի կը սպասեմ անպայման:
Հասցէն կը խազխզէ:
- Անպայմա՜ն, - կ’ըսէ ու կ’անհետանայ:
Հազիւ մեկնած` քսան տարեկանին մօտ, մութ աչքերով տղա մը կը մօտենայ:
- Ձեզ առաջարկեց գործերնի՞դ հրատարակել:
Առանց ժամանակ ձգելու, որ պատասխանեմ.
- Այս օրերս պիտի բաղխիմ իրեն:
Սառն մոլուցք մը երկուքի կը բաժնի շրթները:
- Այս ճարպիկ խաբեբան ամբողջ աշխարհի գործերը պիտի հրատարակէ: Բայց հրատարակելե առաջ ձեզմե կպահանջէ տասը հազար ֆրանք, որուն երեսը ա՛լ պիտի չտեսնեք: Ձեզի ստորագրել կուտայ պայմանադրութիւն մը, վստահութիւն ներշնչելու համար, որուն մէջ կը խոստանա ձեր երկը լոյս ընծայել երեք տարիեն վերջ: Տարվոյն վերջաւորութեան, հեղինակները զզուած` յետ կը քաշեն ձեռագիրը:
Շփոթահար կ’ավելցնէ.
- Գիտե՜մ: Գլխես անցաւ:
Անցնի՛նք:

¤

Երկու շուեդուհիներ: Մեկը նուազ գեղեցիկ միւսեն: Սրճարանի մը յառաջամասը: Գլանիկի երկու տուփեր սեղանին վրայ: Յետմիջօրէի վերջաւորութիւն: Օդը այնքա՜ն մեղմ է, որ մարդ պահանջ կը զգա արտաշնչելու բերնեն: Մարդիկ կանգ կ’առնեն, կը շաղակրատեն, կը նշմարեն ծառերը: Օգոստոս ամսոյն փարիզցիները ներողամտօրեն կը վարուին իրարու հանդէպ: Խաղաղութիւն կը տիրէ հետեւակներուն եւ ինքնաշարժի տէրերուն միջեւ, ու ոչ ոք մատով կը խփե ճակտին: Ով որ կը մնայ Փարիզ այդ շրջանին, կ’ունենայ տարտամ զգայնութիւնը այն աշակերտին, որ կը մնայ առանձին գաւիթին մէջ, այցելու դասատուին մեկնումեն վերջ:
- Լուցկի ունի՞ք, խնդրեմ:
- Բարի լոյս «Ասիմիլ»:
Կը վառեմ գլանիկները շուեդուհիներուս: Ինծի կ’երկարեն տուփը: Փարիզ եկող օտարականները կ’երեւակայեն, թե միշտ գլանիկի ու շոքոլայի նեղութիւն կայ Ֆրանսայի մէջ: Ձեզի գլանիկ մը նուիրեն եւ կը խնդրեն, որ պահեք տուփը: Մէկը կը խօսի յանուն միւսին, հոգնակի` առաջին դեմքով, անկասկած, ինքզինքը նուազ մինակ զգալու համար այս մեծ քաղաքին մէջ:
Քաղաքաւարական բանաձեւերը կ’երկարաձգուին նմանապէս: Փսփսուք մը իրենց միջեւ, պայուսակ մը կը խառնշտկեն եւ, ի վերջոյ, կը գտնեն «քառնե» մը: Հեռաձայնի թիւ մը ցոյց կուտան ինձ: Իրենց կ’առաջարկեմ տեղ մը երթալ` պարել: Խօսակցութիւնը կը տատանի անգլիերէնի մէջ: Կը գոհանամ յիշողութենէս ինկող բառերով:
- Պարակից չունի բարեկամուհիս:
- Անշուշտ ուրիշ շնաձուկ մը գտնենք:
Համամիտ են: Վեր կը կանգնինք: Վերջին փսփսուք մը:
- Խնդրեմ… հեռաձայնելու ենք:
Հապո՜ն զուարթօրէն: Կը կատակենք հեռաձայնի խցիկի մը մէջ, դեռ խոնաւ` զավկին կամ ամուսնոյն ուղղած կնոջ մը ապսպրանքներէն: Կը կազմեմ թիւը:
- Տիկին Լ.-ն է՞: Կ’ուզէի խոսիլ Պ. Կանիելի հետ:
Հազկտուք մը:
- Իր բարեկամներէն մե՞կն եք դուք:
- Երկու շուետուհիներու կողմէ կը հեռախօսեմ: Անցեալ տարի իրեն հեը ծանօթացած Սթոքհոլմի մէջ:
Լռութիւն:
- Լսեցեք…
Վերջապէս.
- Կը հաճի՞ք ըսել ձեր բարեկամուհիներու, որ գան զիս տեսնեն:
Կը փոխանցեմ: Կը խորհրդակցին իրարու հետ: Կը փափաքին սրտանց:
- Դուք ալ եկեք անոնց հետ… այո, առանց քաշուելու:
Կէս ժամ ետքը, երկու շուեդուհիները իմ կողքին, հանգստաւէտ շենքի մը երկրորդ հարկին դրան զանգը կը քաշեմ: Կը բացուի: Տիկին Լ.-ն է: Կը մտնենք սենեակ մը, որ սալոն չհոտելու առաւելութիւնն ունի: Օգոստոսի այս վերջաւորութեան` բաց են պատուհանները և փայլփլուն տախտակամածը կայուն է: Տիկին Լ.-ն գլանիկ մը կը մեծարէ: Ժպտերես, կը նայի մեզի այնպէս, կարծես թէ երկար ատենե ի վեր ճանչցած ըլլայ:
- Ձեզ հաճոյ կը թուի՞ Փարիզը:
Կը թարգմանեմ: Կը պատասխանեն.
- Շատ, շատ:
Լռութիւն:
- Ձեր առաջին ճամփորդութի՞ւնն է:
Կը խորհրդակցին իրարու հետ:
- Այո, դէպի Փարիզ:
Դուռը կը բացուի եւ աղջնակ մը կը մտնէ ներս: Տասը տարեկան մը ըլլալու է: Ձեռքերնիս կը սեղմէ ու կը հենուի մօրը թիկնաթոռին:
- Տանիել յաճախ մեզի խօսած է ձեր մասին:
Տիկին Լ.-ն կ’ըսէ ինծի.
- Կը հաճի՞ք անոնց հարցնել, որ արդեօք արձակուրդի նկար մը ունի՞ն: Տղաս իրեն հետ տարաւ լուսանկարի գործիքը:
Հարցում կ’ընեմ: Մինչ կը խուզարկեն իրենց պայուսակը, ակնարկս կը հանգչի դաշնակին վրայ դրուած նկարի մը վրայ: Երիտասարդ մը կը ներկայացնէ ան: Տարօրինակ տպաւորութիւն մը կը գործե վրայս: Աղօտացած է, հեռացած, որպէս թե զայն մեկուսացուցած և խոշորցուցած ըլլային հին փելիքյուլեն:
- Ահա՛ւասիկ:
Լուսանկար մը կ’երկարեն: Տիկին Լ.-ն կը քննե ուշադիր: Աղջիկը կը հակի վրան:
- Տե՛ս, մայրիկ:
Տիկին Լ.-ն կը ծռմրկէ աչքերը:
- Չե՞ս տեսներ:
Գլուխը կ’օրօրէ:
- Մօրուքը երկնցուցած է: Ա՜հ, ա՛յդ է ուրեմն: Մեզի ըսաւ, որ մօրուքը պիտի երկնցնէ:
Կ’անշարժանան նկարին վրայ:
- Հին «շորթ»-ը հագած է:
Կը սկսիմ անհանգիստ զգալ ինքզինքս: Կը սպասեմ: Նայուածքնին կը բարձրացնեն վերջապէս:
- Կը հաճի՞ք խնդրել իրենցմէ, որ մեզի ձգեն այս լուսանկարը:
Կը հաւանին իրօք: Պահ մը վերջ, միակն եմ, որ նշմարած էի, թե Տանիելին մասին կը խօսուի անցեալին մէջ: Մերթ ընդ մերթ, քոյրը կը հարէ.
- Ինչքա՜ն պիտի ուզեի զինքը տեսնել մորուքով…
Նկարը կը դնէ դաշնակին վրայ և մօր քովը կուգայ: Տիկին Լ. երկու խօսքով կը բացատրէ ինծի, թէ տղան սպաննուած է Հնդկաչինի մէջ: Ինձմէ կը խնդրէ, որ բան մը չ’ըսեմ շուեդուհիներուն, որոնք զինքը կը կարծեն ճամբորդութեան մէջ:
Այսպէս այն տպաւորութիւնը կ’ունենայ ան, որ որդին կ’ապրի իրապէս: Մահը այնքա՜ն ապերախտ է, որ ի վերջոյ ձեզ կը մխրճէ սիրելի անձին գոյութեան տարակույսին մէջ: Տիկին Լ. լուսանկարի մը պէտք ունի. օտար վկայի մը, ցրուելու համար այդ տարակոյսը եւ հաւատալու, թե Տանիէլ անուն զաւակ մը ունեցած է, քալող, խօսող, տեղափոխուող, մորուքը երկնցնող:
Կէս ժամ վերջ կը մեկնինք արդէն: Երկու շուեդուհիները բանէ մը չեն կասկածած: Կը փափաքին մտնել պանդոկ, հանգչելու համար: Չեմ պնդեր:
Այն օրէն ի վեր, իւրաքանչիւր անգամ, որ կը հանդիպիմ շուեդուհիներու, սրտի պզտիկ սեղմում մը կը զգամ… ու կը շարունակեմ ճամբաս:

Աղբյուր՝ Irates.am

Լրահոս
Համո Սահյան. Անձրև Վահագն Դավթյան. Անի Ապահովություն Զրույց «ոչնչի» շուրջ Մահացել է «Ոսկե գլոբուս»-ի կազմակերպիչ Լորենցո Սորիան «Հացի բազմացումը» տեսարանի պատկերագրական դրսևորումը Եղիշե Չարենց․ Մայրամուտներ Պարույր Սևակ․ Անակնկալ հայտնագործություն Երբ փրկությունը սերն է. Լիլյա Մուկուչյանի դերակատարմամբ ներկայացումը կցուցադրվի «Արմմոնո» փառատոնին Քարոզչություն «Առնո Բաբաջանյանը» ոչ թե ախտահանվել, այլ արտաքինից մաքրվել է Վիեննայի օպերան Պլասիդո Դոմինգոյին պարգևատրել է արվեստում ունեցած ներդրման համար Ռազմիկ Դավոյան. Արարչություն Հայաստանում հնչեցին Ալեքսեյ Շորի ստեղծագործությունները Վստահություն Սրբին մեծարելը նրան ընդօրինակելն է Հավատարմություն Հպարտությունն ու խոնարհությունը Արմենուհի Սիսյան․ «Փախուստ ծառերի մոտ» Մհեր Բեժանյան. Հաճույքի թռչուն Էրմիտաժը սկսել է խմբային էքսկուրսիաներ անցկացնել Ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը կձայնագրի և կտեսագրի Բեթհովենի բոլոր սիմֆոնիաները Հայ ճարտարապետների ամառային կինոթատրոնը՝ Մոսկվայի «Гараж» ժամանակակից արվեստի կենտրոնում Գթասրտություն Հնագետ Գրիգոր Արեշյանի հուղարկավորությունը տեղի կունենա Երևանի քաղաքային պանթեոնում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը հեռակապով խոսել է Հյուսիսային Ամերիկայի հայոց թեմերի առաջնորդների հետ Սաղմոս ՃԽԱ Հովհաննես Հովհաննիսյան․ Հայ զինվորին Ծաղկաթերթեր Դերասանի մենախոսություն կյանքի իմաստի մասին. «Հեռագիր»-ը ցուցադրվեց «Արմմոնո» փառատոնին Կյանքի արվեստ. Սեռական դաստիարակության խնդիրը Կորյուն Առաքելյան. Բանաստեղծություններ Սամվել Մարգարյան․ Բանաստեղծություններ Մեզ հրամցված է մի չափորոշիչ, որն առանձին անձանց քմահաճույքի արդյունք է. Տեր Սարգիս Netflix-ը «Խոստումը» ֆիլմը ցուցադրելու հեղինակային իրավունք է ստացել Ընտանիք Համո Սահյան. Հորովել Եղիա Տեմիրճիպաշյան. Անգեղն երգ Պառավքարից մինչև Մուրղուզ․․․ Տավուշյան լեգենդներն ու զրույցները Օգոստոսի 1-ից Մոսկվայում վերաբացվում են կինոթատրոնները
website by Sargssyan