USD
EUR
RUB

Մահ իմացյալի սլացքը

 

1975-ին Երևա­նում կանգ­նեց­վեց Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նի պղն­ձա­կոփ ձիար­ձա­նը, Եր­վանդ Քո­չա­րի նա­խա­տե­սած դիր­քին հա­կա­սող, ճար­տա­րա­պետ Ստե­փան Քյուրք­չյա­նի նա­խագ­ծած, պատ­վան­դա­նով: Ի՞նչ պատ­ճա­ռով, ու՞մ քմա­հա­ճույ­քով, ար­դյո՞ք միայն ճար­տա­րա­պե­տի, կա­տար­վեց այդ խե­ղա­թյու­րու­մը, ո­րը երբևէ ան­պայ­ման պետք է շտկ­վի: ՀՍՍՀ վաս­տա­կա­վոր նկա­րիչ Վահ­րամ Խա­չի­կյա­նը նշում է. «Վար­պե­տը լուրջ հի­վանդ էր և ի վի­ճա­կի չէր հետևե­լու ար­ձա­նի կոփ­մա­նը»: Իսկ դա իր հեր­թին, չէր կա­րող չանդ­րա­դառ­նալ ման­րա­մաս­նե­րի հո­գա­տար մշակ­ման վրա:

Քո­չա­րի պար­զա­բա­նու­մով հա­մաշ­խար­հա­յին ար­ձա­նա­գոր­ծու­թյան մեջ ե­րեք հիմ­նա­կան կող­մե­րով Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նը միան­մուշ է. ա) Ոչ մի մո­նու­մեն­տալ ձիար­ձան չի իջ­նում վերևից վար: բ) Ձիու չորս ոտ­քե­րը օ­դի մեջ են: գ) Ոչ մի տեղ չի կանգ­նեց­վել ձիար­ձան, ո­րի սմ­բակ­նե­րից ե­լած փո­շին քան­դակ­ված լի­նի: Վար­դա­նի ձին հեն­ված է միայն մի կե­տի՝ ձիու սմ­բակ­նե­րից բարձ­րա­ցած փո­շու վրա: Ի հաս­տա­տումն նշենք, որ Փա­րի­զի ժորժ Պոմ­պի­դուի կենտ­րո­նի տնօ­րեն (1977-1980) ժան Մի­լիեն, շատ հա­վա­նե­լով Սա­սուն­ցի Դավ­թի ար­ձա­նը, Վար­դա­նի ար­ձա­նի մա­սին ա­սել է. «Դա­վի­թը լավ ար­ձան է, բայց այս­պի­սի ար­ձան աշ­խար­հում չկա»: Ըստ ո­րում, ան­գամ ար­ձա­նի խե­ղա­թյուր­ված դիր­քը չի խան­գա­րել բա­ցա­հայտ ի­րո­ղու­թյու­նը տես­նե­լուն: Այս պատ­մու­թյունր չպետք է ըն­կա­լել որ­պես աշ­խար­հի բա­ցա­ռիկ ձիար­ձան­նե­րից մե­կի գե­րա­դա­սում մյու­սից, այլ եր­կու գլուխ­գոր­ծոց­նե­րի ար­ժա­նի գնա­հատ­ման պա­հանջ:

Հիմ­նա­կան խախ­տու­մը՝ ձիար­ձա­նի վե­րից վար շեշ­տա­կի իջ­նե­լը, փոքր-ինչ դե­պի վեր դիր­քի փո­խե­լը, մղել է դրա անն­պա­տակ սա­վառ­նու­մի օ­դում: ճար­տա­րա­պետ Ալ­բերտ Սո­խի­կյա­նը գրում է. «Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նը» են­թադր­վում էր, որ պի­տի դր­վի Կո­նյա­կի գոր­ծա­րա­նի բար­ձուն­քին՝ լան­ջի վրա: Վար­դա­նի դեմ­քին ոչ ոք չէր կա­րող նա­յել՝ վա­խից կպա­պանձ­վեին: Այժ­մյան դիր­քում բո­լոր կր­ճա­տում­նե­րը խեղ­վել են, ու տպա­վո­րու­թյունն այլ է:

Շատ ու­ժեղ, ար­տա­հայ­տիչ, մո­դեռն մի բան էր»: Եթե դեմքն ի­րոք ա­հազ­դու չլի­նի շա­տե­րի հա­մար, ա­պա ցն­ցող է կա­տար­ման ու­ժով: Դեմ­քի այդ­պի­սի ար­տա­հայ­տու­թյան, ո­րի մեջ խտա­ցած է մի ամ­բողջ ճա­կա­տա­մար­տի զգա­ցո­ղու­թյուն, ահ­ռե­լի գու­պա­րու­մով, թափ­ված ա­րյու­նով զո­հե­րով (ըստ հան­րա­գի­տա­րա­նի՝ 1036 հայ, վի­րա­վոր­նե­րի հետ՝ բա­նա­կի մոտ 8 տո­կո­սը, 3500-ից ա­վե­լի պար­սիկ, վի­րա­վոր­նե­րի հետ՝ բա­նա­կի մոտ 20 տո­կո­սը), և իր նա­հա­տա­կու­մով: Սրանք խիստ մո­տա­վոր թվեր են, իսկ Քո­չա­րի հի­շած թվե­րը, պատ­մա­կան փաս­տե­րը, դրանց գնա­հա­տա­կա­նը ա­վե­լի երևա­կա­յա­կան են, քան ի­րա­կան: Նշ­վում է, օ­րի­նակ, որ պարս­կա­կան բա­նակն ու­նե­ցել է 12-13 մար­տա­կան փիղ, իսկ ըստ Քո­չա­րի` 1000 (ձայ­նագր­վե­լիս աս­ված այդ ա­ներևա­կա­յե­լի թի­վը, որ լեզ­վի սայ­թա­քում է, անհ­րա­ժեշտ էր սր­բագ­րել):

Վար­դան Մա­մի­կո­նյանն ի սկզ­բա­նե ներ­կա­յաց­վել է միա­կող­մա­նի դրա­կան, սր­բաց­վել: Ար­ձա­նի կերտ­ման ժա­մա­նակ ևս գե­րակշ­ռում էր այդ պատ­կե­րա­ցու­մը: Ի­րա­կա­նու­թյու­նը բա­ցա­հայ­տե­լու պատ­մաքն­նա­կան հե­տա­խու­զում­նե­րից կա­րե­լի է հի­շա­տա­կել Հրանդ Ք. Ար­մե­նի «Մարզ­պա­նը և սպա­րա­պե­տը», և Համ­լետ Դավ­թյա­նի «Մա­մի­կո­նյան­ներ. ա­ռաս­պել և ի­րա­կա­նու­թյուն», Ե., 2015: Բայց տվյալ դեպ­քում մեծ վար­պե­տի կեր­տած ան­մր­ցե­լի կո­թո­ղի հետ պատ­մաքն­նա­կան խն­դիր­ներն ող­ղա­կիո­րեն առն­չելր լիա­պես ան­տե­ղի է: Ա­վա­րայ­րի ճա­կա­տա­մար­տում հա­յոց և պար­սից բա­նակ­նե­րը դիր­քա­վոր­ված էին Տղ­մուտ գե­տի ձախ և աջ ա­փե­րին, վերևից սու­րա­լով հա­կա­ռա­կոր­դի զոր­քի մեջ մխրճ­վե­լու խն­դիր չկար: Այ­դու­հան­դերձ, Քո­չա­րի մտահ­ղա­ցու­մը հիմ­նա­վոր­ված էր. զավ­թիչ­նե­րը գրա­վել են մեր դաշ­տա­վայ­րե­րը, մեզ քշել լեռ­նե­րը, ու­րեմն մեր հա­կա­հար­վածը պետք է լի­ներ լեռ­նե­րից: Դրա հա­մար Վար­դանն իբրև ար­ծիվ վե­րից է մխրճ­վում թշ­նա­մու բա­նա­կի մեջ:

Քո­չա­րը ստեղ­ծել է ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի ա­ռաս­պե­լյալ հե­րո­սի կա­տա­րե­լա­տիպ: Այն­քան կարևոր չէ ճշ­տել, ա­սենք, նրա բե­րած թվե­րը, որ­քան Վար­դա­նի աչ­քե­րի ար­տա­հայ­տու­թյու­նը, ո­րում ա­վե­լի քան հա­զար մո­լեգ­նած փղե­րի դեմ ել­նե­լու լա­րում կա: Քո­չա­րը պահ­պա­նել է ժո­ղովր­դի մտա­պատ­կե­րում ամ­րա­ցած Վար­դա­նի կեր­պա­րին հա­տուկ հռո­մեա­կան սա­ղա­վարտն ու թիկ­նոցր: Դա տվել է ոչ միայն ան­տիկ զո­րա­վա­րի, այլև ան­տիկ քան­դա­կի նմա­նու­թյամբ այն­պի­սի կա­տա­րյալ մի կերտ­վածք, որ ե­թե գլուխն ա­ռան­ձին դր­վեր դի­տող­նե­րի ա­ռաջ, մի պահ կթ­վար, թե հին հռո­մեա­կան մի մեծ վար­պե­տի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն է: Միայն դա բա­վա­րար էր Քո­չա­րի վեր­ջին մո­նու­մեն­տալ նվա­ճու­մով հիա­նա­լու հա­մար: Մինչ­դեռ ար­ձա­նը ոչ միայն հա­մար­ժեք չըն­կալ­վեց, այլև ժխ­տա­բար ըն­դուն­վեց:

Ան­կաս­կած, ո­րո­շիչ պատ­ճառ­նե­րից մե­կը ար­ձա­նի դիր­քի կո­պիտ խախ­տումն էր: ճիշտ տե­ղադր­ման դեպ­քում դի­մա­ցից դի­տո­ղը ա­մե­նից ա­ռաջ որ­սա­լու էր սպա­րա­պե­տի ի­րեն ուղղ­ված ազ­դու հա­յաց­քը, որն ար­դեն ա­վե­լի քան բա­վա­րար էր ար­տա­հայ­տու­թյան ողջ ուժն ու լար­վա­ծու­թյու­նը զգա­լու հա­մար:

Մինչև ար­ձա­նի վերջ­նա­կան տես­քը ո­րո­շե­լը Քո­չարր գիպ­սից քան­դա­կել է յոթ տար­բե­րակ, ո­րոն­ցից մե­կի մա­սին Էդ­ուարդ Ի­սա­բե­կյա­նը գրում է. «Վար­դա­նի...» գիպ­սե տար­բե­րա­կի փոքր մո­դե­լը... հրա­շա­լի էր իր պրո­պոր­ցիա­նե­րով, ա­ռան­ձին դե­տալ­նե­րով, ին­չը մե­ծի՝ օ­րի­գի­նա­լի մեջ մաս­նա­վոր կո­րուստ­ներ է կրել»: Պա­րա­դոք­սալ երևույթ է, որ, հա­կա­ռակ միան­գա­մից հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան հիաց­մուն­քի ար­ժա­նա­ցած Սա­սուն­ցի Դավ­թի ար­ձա­նի, «Վար­դա­նը...» չըն­կալ­վեց: Ե­թե ան­գամ Էդ­ուարդ Ի­սա­բե­կյա­նը թե­րու­թյուն­ներ տե­սավ մե­ծի մեջ, ինչ­պե՞ս էին տպա­վոր­վե­լու կեր­պար­վես­տի հետ լոկ պա­տա­հա­կա­նո­րեն առ­նչ­վող զանգ­վա­ծնե­րը: Մի՞­թե նրանք պար­զա­պես Վար­դա­նի կեր­պա­փոխ­ված մի երկ­րորդ Դա­վիթ էին սպա­սում, երբ ա­ռա­ջի­նի զոհ­վե­լը Ա­վա­րայ­րի ճա­կա­տա­մար­տում բա­վա­կան էր, նույ­նիսկ երևե­լի երևա­կա­յու­թյուն չու­նե­ցող­նե­րին պատ­կե­րաց­նե­լու, որ է­պո­սի հե­րո­սը և զո­րա­վա­րը տրա­մագ­ծո­րեն հա­կա­ռակ կեր­պա­վո­րում պետք է ստա­նա­յին: Պար­զա­պես Քո­չա­րը շատ էր ա­ռաջ ան­ցել ժա­մա­նա­կից:

Երկ­րորդ ար­ձա­նը ստեղ­ծե­լիս սկզ­բուն­քը բո­լո­րո­վին այլ էր. «Այս կռի­վը զեն­քի զո­րու­թյան կռիվ չէ, այլ գա­ղա­փա­րի»։ Ե­ղի­շեի քրիս­տո­նեա­կան նա­հա­տա­կու­թյան գա­ղա­փա­րից բխած այս սկզ­բուն­քը Քո­չարն ար­տա­հայ­տել է նախ ձեռ­քե­րը պար­զած զո­րա­վա­րի խա­չան­ման դիր­քով: Ա­պա և նա­հա­տա­կու­թյան գնա­ցո­ղը վա­հա­նի կա­րիք չու­նի, «Նա ամ­բող­ջա­պես բաց է... քան­զի նա չի վա­խե­նում մա­հից, նա ճա­նա­չում է մա­հը, նա ընկ­ճել է մա­հը: Իսկ ձին... պետք է ներ­դաշ­նակ լի­ներ տի­րոջ հետ, մար­դը և կեն­դա­նին պետք է ի­րար լրաց­նեին:

ՈՒս­տի ձին էլ տի­րոջ նման պետք է բաց­ված լի­ներ, պետք է ձիու չորս ոտ­քերն էլ օ­դի մեջ լի­նեին»: Բա­ցա­ռիկ մտահ­ղա­ցում. օ­դում սլա­նում է ԳԱ­ՂԱ­ՓԱ­ՐԸ, վե­րից վար ամ­բողջ թա­փով, այն­տեղ հաղ­թա­նա­կե­լու ի փառս տա­ռա­պյալ ժո­ղովր­դի: Գա­ղա­փա­րը վեր է ա­մեն ին­չից, գա­ղա­փա­րը լա­վա­գույն զրահն է, գա­ղա­փարն ան­պարտ է, գա­ղա­փա­րի դեմ ան­զոր է ան­գամ մա­հը: Գա­ղա­փարն իջ­նում է եր­կիր՝ զո­հա­բե­րե­լու մար­մի­նը հա­նուն ո­գու ան­մա­հու­թյան:

Մե­տա­ղյա ծանր ար­ձա­նը հե­նա­կետ պետք է ու­նե­նար: Ա­վե­լի հար­մար հե­նա­կետ հա­զիվ թե գտն­վեր, քան նժույ­գի սմ­բակ­նե­րից բարձ­րա­ցող փո­շին, որն ի­հար­կե, փո­շու թեթևու­թյան տպա­վո­րու­թյուն թող­նե­լով հան­դերձ գե­ղար­վես­տա­կան ար­ժեք էր ներ­կա­յաց­նե­լու: Եվ մե­ղե­դու նման ի­րար շա­րու­նա­կող ու լրաց­նող փո­շու պա­րու­րաձև քու­լա­ներր վե­րած­վում են զար­դա­րուն հե­նա­կե­տի: Նկա­տի առ­նե­լով Վահ­րամ Խա­չի­կյա­նի շատ կարևոր նշու­մը, մտա­հո­գող հարց մեկն է՝ դա և դրա­նով սկս­վող ար­ձա­նի բո­լոր մա­սե­րը կոփ­վե՞լ են բա­վա­րար խնամ­քով ու մաք­րու­թյամբ:

Օ­դում սլա­ցող գա­ղա­փա­րի ա­կուն­քը՝ Ե­ղի­շեի «Մահ ոչ ի­մա­ցեալ մահ է, մահ ի­մա­ցեալ ան­մա­հու­թիւն է» ա­սույ­թը բո­վան­դա­կա­յին խո­րու­թյամբ վեր է իր ժա­մա­նա­կից: Ե­ղի­շեն ա­ռա­ջին հեր­թին նկա­տի ու­նի նա­հա­տա­կու­թյու­նը հա­նուն հա­վատ­քի: Ե­կե­ղե­ցու հայ­րե­րի հա­մար ո­րո­շիչ էր «Մահ աս­տուա­ծա­պաշ­տու­թեամբ քան զկեանս ու­րա­ցու­թեամբ»: Կրո­նա­կան մո­լե­ռան­դու­թյա­նը տուրք տ­ված հա­կա­մարդ­կա­յին այս դիր­քո­րո­շու­մը թող­նե­լով ան­ցյա­լում, ըն­դու­նենք, որ Ե­ղի­շեի չա­փա­զանց ընդ­գր­կուն ա­սույ­թը տա­րած­վում է բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րի վրա, չի վե­րա­բե­րում սոսկ V դա­րում հա­վա­տի հա­մար նա­հա­տակ­վո­ղին, և չի սահ­մա­նա­փակ­վում ան­գամ հայ­րե­նի­քի և ժո­ղովր­դի ա­զա­տու­թյան գա­ղա­փա­րով: Սրե­լով ար­ձա­նի կերտ­ման շր­ջա­նում ընդ­հա­նուր առ­մամբ ըն­դու­նե­լի ա­զա­տու­թյան նման պատ­կե­րա­ցու­մը, Քո­չա­րը բա­ցեց իր նպա­տակր. «...կար­միր Վար­դա­նի հրա­բոր­բոք կեր­պա­րից պետք է թափ տալ ժա­մա­նա­կի մո­խիրն ու բոր­բո­քել մեր ազ­գա­յին ինք­նա­գի­տակ­ցու­թյան ա­զա­տու­թյան ան­մար կրա­կը»,- ա­սում էր Քո­չա­րը: Այն օ­րե­րին ինչ­քան էլ ան­սո­վոր թվար ան­մար կրակ բոր­բո­քե­լու պա­հան­ջը, ո­րի էու­թյու­նը Մեծ Հայ­րե­նի­քի գրավ­ված տա­րածք­նե­րի ա­զա­տագր­ման նպա­տակն էր, ի­րա­կա­նա­ցավ: Վար­պե­տը մար­գա­րեա­ցավ Ար­ցա­խի ա­զա­տագ­րա­կան պա­տե­րազ­մի բոր­բո­քու­մով:

Ի­մա­ցյալ մահ­վան գա­ղա­փա­րը դեմ է առ­նում ճա­նա­չե­լիի սահ­մա­նա­փա­կու­թյա­նը (որ­քան էլ ժա­մա­նա­կի հո­լո­վույ­թով լայ­նաց­նում է իր սահ­ման­նե­րը) և ան­ճա­նա­չե­լիի ան­հու­նու­թյա­նը, ո­րը Հով­հան­նես Թու­մա­նյա­նը «Դե­պի ան­հու­նով» առն­չեց մահ­վան ա­ռեղծ­վա­ծին: Իսկ մահ­վան ա­ռեղծ­վա­ծը նույ­նա­կան է կյան­քի ա­ռեղծ­վա­ծին, դրանց ան­բա­ժա­նու­թյամբ: Ան­հա­տի ապ­րած կյան­քի ողջ ի­մաս­տը խտա­նում է մահ­վան պա­հի մեջ: Ան­հա­տի ան­մա­հու­թյու­նը ծնուն­դի բա­ցա­սում է, ուս­տի և կյան­քի ամ­բող­ջա­կան և վերջ­նա­կան բա­ցա­սում: Մար­տի­րո­սա­ցող հե­րո­սը մեկ­նում է կյանք` կռե­լով մի ամ­բողջ ժո­ղովր­դի հա­րատևման (ան­մա­հու­թյան) ի­րա­վուն­քը. «Վար­դանն իր մար­տի­րո­սու­թյամբ ու­զում է ընկ­ճել, կոտ­րել թշ­նա­մու այն սխալ հա­մո­զու­մը, թե զեն­քով կա­րե­լի է ջն­ջել ժո­ղովր­դի ա­զա­տա­տենչ ո­գին»: ճա­նա­չո­ղու­թյան ան­սահ­մա­նու­թյան մեջ սե­փա­կան տիե­զերքն ամ­րագ­րե­լու կամ­քով («Քա­նի որ ար­վես­տը նույն­պես Տիե­զերք է») ա­ռաջ­նորդ­վող Քո­չա­րը, Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նի ար­ձա­նը քան­դա­կե­լիս կգո­հա­նա՞ր ժո­ղովր­դի ա­զա­տա­տենչ ո­գին կռող մար­տի­րո­սու­թյան գա­ղա­փա­րով միայն, երբ, ար­դեն իսկ, «Մահ ի­մա­ցյա­լի» ի­մաստն ան­չա­փե­լի է: Այն ա­սե­լու էր ա­ռա­ջին հա­յաց­քով ըն­կա­լե­լիից շատ ա­վե­լին:

Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նի գլու­խը քան­դա­կե­լիս Քո­չա­րը հետևել է հին հու­նա­կան ու նաև հել­լե­նիզ­մի շր­ջա­նի հայ­կա­կան կեր­պար­վես­տի պահ­պան­ված նմուշ­նե­րին բնո­րոշ գե­ղեց­կու­թյան ձևե­րին: Գլ­խի ցցուն, կտ­րուկ, սուր գծե­րը հար­թող, ա­ռան­ձին մա­սե­րը ներ­դաշ­նո­րեն ի մի բե­րող օ­վա­լում, դա­սա­կա­նու­թյան հիմ­քի վրա, այդ մա­սե­րի շար­ժու­նու­թյան ա­ռա­վել ցայ­տուն փո­խա­կեր­պում­նե­րով քան­դակ­վել է ցն­ցող կեր­պար: Գա­լա­րուն ու շքեղ ըն­չաց­քով, մո­րու­քի գան­գուր­նե­րի խո­րու­թյուն­նե­րով, լու­սաստ­վե­րի հա­րուստ խա­ղով հիա­նա­լիո­րեն շր­ջա­նակ­վում է զո­րա­վա­րի դեմ­քը: Մո­րու­քի կզա­կի ե­ռա­մաս մշա­կու­մը հի­շեց­նում է հնա­գույն Ա­սո­րես­տա­նի քան­դակ­նե­րից ծայր ա­ռած ո­ճա­վո­րու­մը: Բե­հիս­թու­նի ժայ­ռի վրա փո­րագր­ված (ո­րի ար­ձա­նագ­րու­թյու­նում՝ մ.թ.ա. 523-521, հի­շա­տակ­վում է նաև Հա­յաս­տա­նը) Դա­րեհ I-ի մո­րու­քի այդ մա­սը ևս ե­ռա­մաս է:

Հա­կա­ռակ հայ­կա­կան արծ­վաք­թի, Զո­րա­վա­րի քի­թը ճա­կա­տի հետ հա­րա­բեր­վում է ու­ղիղ գծով: Ըն­դու­նե­լով հու­նա­կան կի­սա­դե­մի այդ ի­դեա­լա­կան գի­ծը, Քո­չարն արծ­վա­քիթն ար­տա­հայ­տել է ճա­կա­տի հետ միաց­ման կե­տում մի փոքր խո­րու­թյուն և վա­րի մա­սում մի փոքր թե­քու­թյուն տա­լով: Այդ քի­թը, որ հու­նա­կա­նից լայն է և կարծր է թվում արծ­վի կտու­ցի պես, չա­փա­զանց ազ­դու է թե դի­մա­ցից, թե կի­սա­դե­մից:

Բե­րա­նը մո­րու­քի ե­րեք շեր­տի հետ, կող­քե­րից ըն­չաց­քի հոս­քով հարս­տաց­վող, վե­րից վար հա­մա­չափ լայ­նա­ցող ե­ռան­կյու­նաձև, հն­գաս­տի­ճան ա­լի­քա­վոր ջր­վե­ժի պատ­կեր է հի­շեց­նում: Այս անհ­րա­ժեշտ դաշ­նա­վո­րու­մով շուր­թե­րը մի­ջի­նից ա­վե­լի լիքն են, բայց զգա­յա­կան չեն, լա­րու­մից սեղմ­վող և վա­րի լայն շր­թուն­քի ա­նե­րեր վճ­ռա­կա­մու­թյան դրսևո­րու­մով:

Պա­հի ա­նո­ղոք ծան­րու­թյան տակ բոր­բոք­վող ներ­քին փո­թո­րի­կը ցու­ցա­հա­նող ճա­կատն ամ­բող­ջա­պես ծածկ­ված է հոն­քե­րի մեջ­տե­ղից տա­րած­վող խո­ժոռ ա­կոս­նե­րով: Հոն­քե­րը թեք­վում են բա­ժան­վե­լով ե­րեք շեր­տի՝ ու­ժե­ղաց­նե­լով դեմ­քի արծ­վա­յին ա­հե­ղու­թյու­նը: Դրանց տակ դա­սա­կան հու­նա­կան կար­գի հետևո­ղու­թյամբ բնա­կա­նից ա­վե­լի խոր դր­ված խո­շոր հայ­կա­կան աչ­քերն են: Դի­մագ­ծերն ու ա­ռա­վե­լա­պես այդ աչ­քերը կայծ­կլ­տում են վար­պե­տի ներ­շն­չած ո­գե­կան է­ներ­գիա­յով.կա­խարդ­ված մե­տա­ղը՝ մո­ռա­ցած իր սառ­նու­թյունն ու կարծ­րու­թյու­նը, մտել է կյան­քի տա­րերք: Հոն­քե­րը, աչ­քե­րը, քի­թը ձևա­վոր­ված են հաղ­թա­նա­կող արծ­վա­յին տես­քով: Վար նետ­ված ար­ծի­վը սա­վառ­նում է վեր, զո­հը ճան­կե­րում: Ոչ թե զեն­քի, այլ գա­ղա­փա­րի կռի­վը Քո­չա­րը մարմ­նաց­րել է լիա­կա­տար ակն­բա­խու­թյամբ՝ մար­տի­րոս­ված զո­րա­վա­րի հո­գին վեր կսա­վառ­նի գա­ղա­փա­րի հաղ­թա­նա­կով:

Ցա­սու­մից լայ­նա­ցած, բա­րե­գեղ գծ­ված կո­պե­րի կտր­ված­քում խո­ցող աչ­քե­րը, այ­րող հա­յաց­քը, վեր թեք­ված հոն­քե­րը, կարծ­րակ­տուց քի­թը, փո­թոր­կող ներ­քինն ար­տա­ցո­լող ճա­կա­տի ա­կոս­նե­րը, հատ­կա­պես ո­րոնք սո­վո­րա­բար խտաց­վում են ո­գե­կան խռով­քի ար­տա­քին դրսևո­րում­նե­րում, կերտ­ված են կա­տա­րյալ հա­մահն­չու­թյամբ, ան­հեղ­լի միաս­նու­թյամբ: Ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի բո­ցով տո­գոր­ված այս­պի­սի կեր­պար կա­րող էր ձուլ­վել միայն ար­վես­տա­գե­տի չա­փի ան­խախտ զգա­ցու­մով բոր­բոք­վող ո­գու բո­ցով: ՈՒս­տի և անհ­նար էր այդ ներ­դաշն դի­ման­կա­րի որևէ մա­սում չն­չին, ա­ղա­վա­ղող շե­ղում ար­տա­հայտ­չու­թյու­նից: Իսկ դա ու­ժե­ղաց­վել է ար­ձա­նի տար­բեր մա­սե­րում ա­զա­տո­րեն գոր­ծող, պատ­ճա­ռա­բան­ված ձևա­խախ­տում­նե­րով (ո­րոնք շփո­թու­թյան մեջ են գցել ան­պատ­րաստ դի­տող­նե­րին): Ակ­նա­բնի վա­րի կո­րագ­ծե­րը ձևա­փոխ­վել, մո­տեց­վել են բու­թան­կյան (կու­բիզ­մի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան շր­ջան ան­ցած կեր­պա­վես­տա­գե­տի հա­մար օ­րի­նա­չափ ձևա­խախ­տում), ո­րը հա­մահն­չուն է դեմ­քի կա­ռուց­ման ընդ­հա­նուր սկզ­բուն­քին: Գլու­խը դր­ված է եր­կա­րաց­ված, կոճ­ղի նման հաստ, կո­րո­վի պա­րա­նո­ցի վրա: Եր­կա­րաց­ված են նաև Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նի սրունք­նե­րը: Հատ­կա­պես տղա­մարդ­կանց ֆի­գուր­նե­րին սլա­ցի­կու­թյուն հա­ղոր­դե­լու նպա­տա­կով, դեռևս ան­տիկ վար­պետ­նե­րը եր­կա­րաց­նում էին ար­ձան­նե­րի սրունք­ներն ու պա­րա­նոցր, հար­կավ, չձևա­խախ­տե­լով նոր ժա­մա­նա­կի վար­պետ­նե­րի նման:

Չու­զե­նա­լով խա­թա­րել ժո­ղովր­դի գի­տակ­ցու­թյան մեջ ամ­րապ­նդ­ված, սպա­րա­պե­տի կեր­պա­րի հետ չառ­նչ­վող հռո­մեա­կան սա­ղա­վարտն ու զգես­տա­վո­րու­մը, Քո­չա­րը պահ­պա­նել է դրանք. բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րի սա­ղա­վարտ­նե­րի մեջ այդ սա­ղա­վար­տը էս­թե­տի­կո­րեն ա­մե­նագ­րա­վիչն է և զար­դա­րել է կեր­պար­վես­տի շատ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­ներ: Եվ այն, գա­գա­թին երկ­կող­մա­նի պա­րույր­նե­րով ամ­փոփ­վող շքեղ կո­րե­րով, վա­յել­չո­րեն զար­դա­րում է աս­պան­դակ­նե­րին հեն­ված Վար­դա­նի ձիգ ֆի­գու­րը: Սա­ղա­վար­տի եզ­րագ­ծի նման, ար­դեն ներ­դաշն ուղ­ղագ­ծով ո­ճա­վոր­ված է ձիու բաշր: Կո­րի և ու­ղի­ղի «երկ­խո­սու­թյուն»: Վար­դա­նի նժույ­գը Քուռ­կիկ Ջա­լա­լիի նման սան­ձա­զերծ է, ուս­տի իր հե­ծյա­լին վա­յել ա­ռաս­պե­լյալ: Նրա դեմ­քին այն­պի­սի ար­տա­հայ­տու­թյուն է տր­ված, ա­սես գի­տե իր ա­նե­լի­քը, և նպա­տա­կի սլաց­քի մեջ նույ­նա­կան, երկ­խո­սում է հե­ծյա­լի հետ:

Ողջ ար­ձանն իր մա­սե­րով ու ձևե­րով օժտ­ված է նկար­չա­կան ո­ճա­վո­րու­մով: Քո­չա­րը քան­դա­կում է այն­պես, ինչ­պես նկա­րում է: Ար­ձա­նին նման բնույթ ու տեսք տա­լը նրա հազ­վա­գյուտ վար­պե­տու­թյան գլ­խա­վոր կող­մե­րից է: Բո­լոր գծե­րը են­թարկ­ված են ար­տա­հայտ­չու­թյան, և նմա­նու­թյունն ան­վա­րան ձևա­խախտ­վել է, երբ խան­գա­րել է մտահ­ղաց­ման ներ­դաշն միաս­նու­թյա­նը: Հատ­կա­պես ա­ռա­վել ման­րա­մասն մշակ­ված, ար­տա­հայ­տիչ մա­սե­րում. զո­րա­վա­րի, նժույ­գի գլու­խը, մարմ­նի, վզի փոր­վածք­նե­րը կա­տար­ված են բա­ցա­ռիկ նկա­րեն, շեշտ­ված ար­տիս­տիզ­մով: Հա­մոզ­վե­լու հա­մար բա­վա­կան է հա­մե­մա­տել Լեո­նար­դո դա Վին­չիի գծան­կար­նե­րը Քո­չա­րի նժույ­գի գլ­խի հետ: Այս­պի­սի գծան­կա­րը, հե­ռա­նա­լով սո­վո­րա­կա­նից, մո­տե­նում է Շել­լին­գի լու­սա­բա­նա­ծին. «Այն­պես, ինչ­պես գծան­կա­րում պա­տա­հա­կա­նը ան­տես­վում և միայն էա­կանն է պատ­կեր­վում, այն մո­տե­նում է ի­դեա­լա­կա­նին, քան­զի ի­դեան ի­րի անհ­րա­ժեշ­տու­թյու­նը և բա­ցար­ձա­կու­թյունն է: Ընդ­հան­րա­պես կա­րե­լի է ա­սել, որ հե­ռաց­նե­լով այն, ին­չը չի վե­րա­բե­րում էու­թյա­նը, ինք­նին դրսևո­րում է գե­ղեց­կու­թյու­նը, ո­րով­հետև գե­ղեց­կու­թյու­նը, պար­զա­պես, ա­ռա­ջինն է, ի­րե­րի սուբս­տանցն ու էու­թյու­նը, ո­րոնց հայ­տն­վե­լուն միայն էմ­պի­րիկ պայ­ման­ներն են խան­գա­րում» (F. W. J. Schelling, Philosophie der Kunst (in: Samtliche Werke. Abt. 1, Bd. 5). Stuttgart, 1859. S.527):

Քո­չարն իր ըն­տիր ար­ձան­նե­րը ձու­լել է ի­դեա­յի կա­ղա­պա­րում, իսկ Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նի ար­ձա­նը՝ նույ­նիսկ մահ­վան ան­խու­սա­փե­լիու­թյու­նից ա­զատ հե­ծյա­լի և սան­ձա­զերծ նժույ­գի ի­դեա­յի: Ա­զա­տու­թյա­նը մշ­տա­պես սան­ձել ձգ­տող անհ­րա­ժեշ­տու­թյունն ինչ­պե՞ս է առ­նչ­վում ի­դեա­յի բա­ցար­ձա­կու­թյա­նը: Շել­լին­գի, վե­րից վար կա­ռուց­վող փի­լի­սո­փա­յա­կան սիս­տե­մում միան­գա­մայն հիմ­նա­վոր, հա­մա­ձայն ո­րի ամ­բող­ջա­կան պատ­մու­թյու­նը բա­ցար­ձա­կի ա­նընդ­հատ և հետզ­հե­տե ի­րա­կա­նաց­վող հայտ­նու­թյունն է: Իսկ վա­րից վեր, երկ­րից երկ­նո­լորտ­ներն ուղղ­ված ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան պրո­ցե­սում անհ­րա­ժեշ­տու­թյունն ու ա­զա­տու­թյու­նը ե­թե ան­գամ ի զո­րու լի­նեն հա­ղոր­դակց­վե­լու բա­ցար­ձա­կին, ա­պա այն­կողմ­նա­յի­նի, տրանս­ցեն­դեն­տա­լի մի­ջո­ցով, խն­դիր, ո­րը Քո­չարր վճ­ռում էր իր տար­բե­րա­կով:

Գե­ղար­վես­տի բո­լոր մեծ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը ծն­վել են բա­ցար­ձա­կի ո­րո­նում­նե­րի ճա­նա­պար­հին: Ան­հա­սա­նե­լի բա­ցար­ձա­կի, քան­զի այլ բա­ցար­ձակ չկա, քան­զի այն զերծ է թե ա­զա­տու­թյան անհ­րա­ժեշ­տու­թյու­նից, թե անհ­րա­ժեշ­տու­թյան ա­զա­տու­թյու­նից: Եվ այս ա­մե­նի մեջ մի՞­թե ա­ռա­ջի­նը գե­ղե­ցիկն է: ՈՒմ հա­մար՝ ա­յո, ում հա­մար՝ ոչ («Մի բան ինձ հա­մար գե­ղե­ցիկ է, մյու­սի հա­մար՝ տգեղ, ու­րեմն բա­ցար­ձակ գե­ղեց­կու­թյուն կա՞, թե՞ ոչ»,- հարց­նում էր ե­րի­տա­սարդ Քո­չա­րը, ո­րին աշ­խա­տե­լու էր պա­տաս­խա­նել հե­տա­գա ամ­բողջ ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կյան­քով:

Իր ձևա­խախ­տում­նե­րում ան­գամ, ինք­նա­խոս, բնա­կան նվի­րու­մով Քո­չա­րը կա­րող էր ել­նել ան­տիկ-վե­րած­նն­դի ա­վան­դույթ­նե­րից: Նժույ­գը նր­բա­կերտ է, հատ­կա­պես կող­քե­րից կր­ճատ­ված-ո­գե­ղի­նաց­ված է գլու­խը: Դա ևս տա­րա­կու­սանք­նե­րի ա­ռիթ տվեց: Չու­զե­ցան հաս­կա­նալ, որ այն Գյում­րիում ֆայ­տոն քա­շող ձի չէ, այլ հե­ծյա­լի հետ միա­ձույլ, օ­դում սլա­ցող գա­ղա­փար, իսկ գա­ղա­փա­րը հաս­տագ­լուխ չի լի­նում: Նրա վայ­րաս­լա­ցը սո­վո­րա­կան չէ, այլ ճա­նաչ­ված՝ մահ ի­մա­ցյա­լի սլացք:

Հե­ծյա­լի ուղ­ղա­հա­յաց, նժույ­գի հո­րի­զո­նա­կան դիր­քե­րը կող­քե­րից դիտ­ված խա­չաձևվում են ու­ղիղ ան­կյու­նից շեղ­ված, հե­ծյա­լի փոքր-ինչ ա­ռաջ մղ­վա­ծու­թյան պատ­ճա­ռով: Այդ սլա­ցիկ դիրքն իր պատ­ճա­ռա­բա­նու­թյունն ու­նի՝ «հաղ­թո­ղի վսեմ դիրք է: Վար­դանր նս­տած չէ ձիու վրա, այլ բարձ­րա­ցել է մի փոքր, աջ ոտ­քով հեն­վել աս­պան­դա­կին, որ­պես­զի ա­վե­լի հուժ­կու լի­նի թրի հար­վա­ծը»: Փո­շու զար­դա­րուն սյան վրա բարձ­րա­ցող ար­ձա­նը բո­լոր կե­տե­րից հան­դես է բե­րում ձևե­րի մե­կը մյու­սից ա­ռինք­նող, ներ­դաշ­նակ, վա­յել­չա­լի բազ­մա­զա­նու­թյուն և հարս­տու­թյուն. ար­ձա­նի եր­րորդ չափ­ման հնա­րա­վո­րու­թյունր կի­րառ­ված է ա­ռա­վե­լա­գույն ար­դյու­նա­վե­տու­թյամբ: Պատ­կե­րաց­նե­լու հա­մար, որ դա ար­ձա­նա­գոր­ծի բարձ­րա­գույն շնորհն է, ար­ժե հի­շել Շառլ Բոդ­լե­րի դժ­գո­հու­թյունր Փա­րի­զի 1846-ի սա­լո­նին նվիր­ված հոդ­վա­ծա­շա­րի «Ին­չու՞ է քան­դա­կա­գոր­ծու­թյու­նը տաղտ­կա­լի» մա­սում. «Ի­զուր է քան­դա­կա­գոր­ծը ջա­նում մեկ դի­տա­կե­տի մեջ հաս­տատ­վել. ֆի­գու­րի չորս դին պտտ­վող հան­դի­սա­կա­նը կա­րող է ընտ­րել հա­րյուր տար­բեր դի­տա­կե­տեր` չգտ­նե­լով լա­վա­գույ­նը, և հա­ճախ արևի պա­տա­հա­կան մի շող կամ լամ­պի ցոլք երևան է հա­նում քան­դա­կի այն­պի­սի մի գե­ղեց­կու­թյուն, ո­րին չի ձգ­տել ար­վես­տա­գե­տը. և դա ստո­րա­ցու­ցիչ է նրա հա­մար: Մինչ­դեռ կտավն ար­տա­հայ­տում է միշտ այն, ինչ ի սկզ­բա­նե ար­տա­հայ­տել է, և չկա նրան այլ կերպ նա­յե­լու ոչ մի ե­ղա­նակ» (Շառլ Բոդ­լեր, էս­թե­տի­կա, քն­նա­դա­տու­թյուն, Ե. 1999, էջ 142):

Մի կողմ թող­նենք քան­դա­կա­գոր­ծու­թյան և գե­ղան­կար­չու­թյան ան­հիմն հա­կադ­րու­թյան հար­ցը. գե­ղան­կար­չու­թյա­նը հա­տուկ ո­րո­շա­կի դի­տա­կե­տով սահ­մա­նա­փա­կու­մը քան­դա­կում վե­րա­նում է, վեր­ջի­նիս շնորհ­ված է ե­ռա­չափ մարմ­նա­վոր­ման ինք­նա­հա­տուկ, լայն հնա­րա­վո­րու­թյուն, և, տար­բեր կե­տե­րից դիտ­վե­լու ա­ռա­վե­լու­թյու­նը թե­րու­թյուն հա­մա­րե­լը և ար­վես­տա­գե­տի ան­տե­ղյա­կու­թյունն իր քան­դա­կի, պա­տա­հա­բար հայ­տն­ված ինչ-որ գե­ղեց­կու­թյու­նից, Բոդ­լե­րի վրի­պումն է: Դրանք, վե­րա­բե­րե­լով քան­դա­կա­գոր­ծու­թյան հետ պա­տա­հա­կան առն­չու­թյուն ու­նե­ցող­նե­րին, միա­ժա­մա­նակ բա­ցա­հայ­տում են բո­լոր կող­մե­րից դիտ­վող էս­թե­տի­կա­կան ո­րակ­ներ կեր­տե­լու դժ­վա­րու­թյան ու բար­դու­թյան հաղ­թա­հար­ման բա­ցա­ռիկ­նե­րի շնոր­հը: Եվ դա­րի բա­ցա­ռիկ­նե­րի բա­ցա­ռիկ­նե­րից էր Եր­վանդ Քո­չա­րը:

Եր­բեմն հիշ­վում է Մի­քե­լան­ջե­լո­յի կար­ծի­քը, որ լե­ռան գա­գա­թից ցած գլոր­վե­լիս չկոտր­վող քան­դակ­ներն են լավ, ինչ էլ կոտր­վում է, ա­վե­լորդ է: Սա հա­զիվ թե կա­րե­լի է բա­ռա­ցի րն­դու­նել, քան­զի գլոր­վե­լուց հե­տո հենց իր գլուխ­գոր­ծոց­նե­րից ի՞նչ կմ­նար: Խոս­քը վե­րա­բե­րում է քան­դա­կի միա­ձու­լու­թյա­նը, միակ­տոր քա­րից քան­դակ­ված, թևե­րի, ոտ­քե­րի բաց­վածք­նե­րից հնա­րա­վո­րինս զերծ կերտ­վածք­նե­րին, ինչ­պի­սին նրա «Ստ­րուկ­ներն» են: Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նի ար­ձա­նը դրա ճիշտ հա­կա­ռակն է, դրա­նով էլ յու­րա­հա­տուկ ձևե­րի ար­տա­կարգ հարս­տու­թյամբ, որ ակ­նա­ռու է հատ­կա­պես աջ և ձախ կող­մե­րից: Նժույ­գի չորս ոտ­քե­րը տար­բեր պա­հե­րի դիր­քե­րում են, ո­րը, կեր­պար­վես­տում, ան­շարժ պատ­կե­րին շար­ժում հա­ղոր­դե­լու րն­դուն­ված մի­ջոց է, ո­րը նաև կեն­սա­կան հա­տուկ գրավ­չու­թյուն է տա­լիս ար­ձա­նին: Առջևի աջ ոտ­քը ծալ­ված, մի պա­հի, ձախն ուղ­ղա­գիծ ա­ռաջ մեկ­նած, այլ պա­հի հա­մադ­րու­մով, հետևի ծալ­ված եր­կու ոտ­քը տար­բեր դիր­քե­րով լրաց­նում են նժույ­գի սլաց­քի տպա­վո­րու­թյունր: Ոտ­քե­րի մկան­նե­րի ու ջղե­րի ու­ռու­ցիկ և ներս ըն­կած նր­բին ձևերն ամ­բող­ջա­նում են, անց­նե­լով վեր, ներ­դաշն գրա­ֆի­կա­կերպ փոր­վածք­ներ հյու­սե­լով նժույ­գի մարմ­նի վրա: Դի­մա­ցից ու­ղիղ գծով նժույ­գի ճա­կա­տին իջ­նող բա­շը ծած­կող զրա­հը հետևից ա­վարտ­վում է մա­զափն­ջի ա­լի­քագ­ծե­րով: Քո­չա­րի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան տա­րեր­քին բնո­րոշ ներ­քին ա­լե­բա­խու­թյան նյու­թա­կա­նա­ցու­մը սկս­վում է նույն սլաց­քին հա­մըն­թաց՝ Սպա­րա­պե­տի թիկ­նո­ցի ար­տա­քին ծա­լաձևե­րի հոս­քով, ո­րը հաս­նում միա­նում է նժույ­գի պո­չի գա­լար­նե­րին: Գե­ղե­ցի­կի հազ­վա­գյուտ զգա­ցու­մով, ար­տա­հայ­տիչ ուր­վագ­ծով և ման­րա­մաս­նե­րի գե­ղան­կար մշա­կու­մով կերտ­ված այդ եր­կու տար­բեր ձևե­րի կա­պակ­ցու­մը նո­րից հու­շում է՝ որ­տե­ղից է գա­լիս վար­պե­տը և ուր է գնում, թրծ­վե­լով ան­տիկ-վե­րած­նն­դի էս­թե­տի­կա­կան ի­դեալ­նե­րով, հաս­նե­լով իր ժա­մա­նա­կի նոր կեր­պար­վես­տի բար­ձունք­նե­րին, նա ա­վան­դել է գե­ղար­վես­տի պատ­մա­կան ողջ րն­թաց­քի ան­քակ­տե­լիու­թյան օ­րի­նա­չա­փու­թյու­նը զար­գաց­ման հա­կադ­րու­թյուն­նե­րով, բա­խում­նե­րով, բա­ցա­սում­նե­րով, հաս­տա­տում­նե­րով հան­դերձ:

Գրավ­չու­թյամբ ի­րար հետ մր­ցող, ի­րար լրաց­նող, վե­րին մա­սե­րի ուր­վագ­ծե­րով նման­վող փո­շու ամ­պը, թիկ­նոցն ու նժույ­գի պո­չը, սա­հուն մե­կը մյու­սին անց­նող կո­րե­րի և ու­ղիղ­նե­րի ան­թե­րի հա­մադ­րու­թյան մեջ զար­դա­րուն, ար­ձա­նին հա­տուկ պեր­ճանք հա­ղոր­դող մա­սեր են: Նժույ­գի գա­վա­կի և թիկ­նո­ցի միջև բաց­ված­քը արևի պտույ­տի հետ տեղ է տա­լիս լույ­սի խա­ղե­րին: Բո­լոր ար­ձան­ներն են լու­սաստ­վե­րի խա­ղե­րից փո­փոխ­վում, բայց քչերն են երևան հա­նում նո­րա­նոր էս­թե­տի­կա­կան ո­րակ­ներ: Լու­սաստ­վերն այն­պի­սի շա­րու­նա­կա­կան այ­լա­փո­խում­ներ է հո­րի­նում Քո­չա­րի ար­ձա­նից, որ ան­շարժ, կարծր մար­մի­նը շունչ ա­ռած, թվում է պոկ­վե­լու է պատ­վան­դա­նից, իր տրանս­ցեն­դեն­տալ կյան­քը շա­րու­նա­կե­լու այլ տա­րա­ծա­ժա­մա­նա­կում:

Ա­սել, թե դա պա­տա­հա­կա­նու­թյան ար­դյունք է, նշա­նա­կում է ո­չինչ չա­սել: Պա­տա­հա­կա­նու­թյա­նը մնա, ինչ­քան հե­տաքր­քիր, նույն­քան, և ա­վե­լի, ան­հե­տաքր­քիր այ­լա­փո­խում­ներ, ան­գամ տգե­ղու­թյուն­ներ կա­րող է բա­ցել: Նույ­նը վե­րա­բե­րում է և տար­բեր կե­տե­րից ար­ձա­նը դի­տե­լիս, ա­մեն կր­ճա­տու­մով, ա­սես, ար­ձա­նի մի այլ տար­բե­րակ հայտ­նա­բե­րե­լու երևույ­թին: Քո­չա­րի այս ար­ձանն այդ տե­սա­կե­տից ֆան­տաս­տի­կո­րեն այ­լա­զան է: Ո­րոշ դիր­քե­րում չի երևում թիկ­նո­ցը, և ար­ձա­նը չա­փա­վոր տեսք է ստա­նում: Կա­ռուց­ված­քա­յին ներ­դաշ­նու­թյան թե­լադ­րան­քով, սպա­րա­պե­տի լայն ու եր­կա­րա­ցած սու­րը մեկ կր­ճատ­վում, վե­րած­վում է փոքր խա­չի՝ ի լրա­ցումն մե­ծի, մեկ չքա­նում մնում է սպա­րա­պե­տի տա­րա­ծած ձեռ­քե­րով մեծ խա­չը միայն: Մի այլ դիր­քում կողմ տա­րա­ծած ձախ ձեռքն ա­սես տե­ղա­շարժ­վում է դե­պի ա­ռաջ: Կող­քից դիտ­ված ուղ­ղա­գիծ սու­րը զու­գա­հեռ­վում է նժույ­գի գա­վա­կի երևա­կա­յա­կան ու­ղի­ղին: Այդ ու­ղիղ­նե­րը հա­վա­սա­րակ­շռ­վում են ար­ձա­նի դի­մա­ցի եր­կու ու­ղի­ղով՝ նժույ­գի բա­շը ծած­կող զրա­հի և ձախ, եր­կա­րած ոտ­քի: Երկ­րոր­դը զու­գա­հեռ է հետևի զու­գա­հեռ գծե­րին: Բա­շի վեր շեղ­վող գիծն է միայն խախ­տում միօ­րի­նա­կու­թյունն ու շարժ­ման միագ­ծու­թյու­նը: Կա­ռուց­ված­քի այս մա­սը հա­վա­սա­րակշ­ռում է ար­ձա­նի հետևի մա­սի նույն եր­կա­րու­թյամբ զու­գա­հե­ռը: Չորս գծե­րը ուղ­ղու­թյուն (նժույ­գի ձախ ոտքր հա­կա­ռա­կոր­դի բա­նա­կին հար­վա­ծե­լու կե­տի նշա­նա­յին ցու­ցիչ է) և ըն­թացք են հա­ղոր­դում ար­ձա­նին, ո­րը ե­թե դր­ված լի­ներ Քո­չա­րի նա­խա­տե­սու­մով, ա­վե­լի մեծ ա­րա­գու­թյան տպա­վո­րու­թյուն կթող­ներ: Կա­ռուց­ված­քի ձևա­բո­վան­դա­կա­յին ա­ռա­վել ար­տա­հայ­տիչ ու­ղիղ գծե­րը այդ գլ­խա­վոր ձիգ եր­կա­րած ոտ­քի և դրա­նից կարճ սրի գծերն են:

Վա­րից վեր փո­շու ամ­պով սկս­վող և սրով ա­վարտ­վող (թեթևից թեթև) ան­նյու­թա­կան գա­ղա­փա­րի սլաց­քին ծա­ռա­յող ոչ սո­վո­րա­կան կոմ­պո­զի­ցիան ա­ռա­վել հս­տակ շեշտ­ված է կող­քե­րից: Վա­րի և վե­րի թեթևու­թյան ճշգ­րիտ հա­րա­բե­րու­թյամբ: Բայց ի­րա­կա­նում ծանր սու­րը գոր­ծա­ծե­լու հա­մար ե­թե ոչ ա­վե­լի կարճ, ա­պա ա­վե­լի նեղ պետք է լի­ներ: Պարզ օ­րի­նակ, որ ի­րա­կան չա­փը և էս­թե­տի­կա­կան չա­փը տար­բեր են առն­վազն այն­քան, որ­քան գե­ղար­վես­տա­կան պատ­կերր տար­բեր է պատ­կեր­ված օ­բյեկտ­նե­րից: Բազ­մա­զա­նու­թյու­նը էս­թե­տի­կո­րեն կար­գա­վո­րող, հա­վա­սա­րակշ­ռող, դաշ­նա­վո­րող, միաս­նաց­նող չա­փի դերն ակն­հայտ ընդ­գծ­վում է ար­ձա­նի շուրջ պտտ­վե­լիս, կա­ռուց­ված­քում տար­բեր մա­սե­րի շար­ժուն միաս­նա­ցու­մով: Ար­ձա­նի ա­ռանց­քը ծան­րու­թյան կենտ­րո­նով սրի կո­թից իջ­նում, ա­վարտ­վում է փո­շու ամ­պի մեջ­տե­ղի վա­րի կե­տում: Այդ գծով կիս­վող եր­կու մա­սի ներ­դաշն ամ­բող­ջու­թյան մեջ ո­րո­շի­չը դրանց գե­ղար­վես­տա­կան-ո­րա­կա­կան հա­մար­ժե­քու­թյան հան­գելն էր, ինչ­պես մաս­նա­վո­րա­պես հա­կա­ռակ ուղղ­վա­ծու­թյան սրի և նժույ­գի ձախ ոտ­քի հա­մար­ժե­քու­թյու­նը կոմ­պո­զի­ցիա­յում, սրըն­թաց շարժ­ման տպա­վո­րու­թյամբ հան­դերձ:

Նժույ­գի ոտ­քե­րի տար­բեր պա­հե­րի դիր­քե­րը և հե­ծյա­լի աջ թեք­ված գլու­խը (որն ի­րա­կա­նում ուղղ­վե­լու էր դի­մա­ցի բա­նա­կին) հե­ծյա­լի ծա­ծան­վող թիկ­նո­ցը և նժույ­գի ա­լի­քա­վոր պո­չը շարժ­ման ամ­բող­ջա­կան ար­տա­հայտ­ման գլ­խա­վոր բաղ­կա­ցու­ցիչ­ներն են:

Այս ա­մե­նով հան­դերձ, մո­նու­մեն­տա­լիստ ար­ձա­նա­գոր­ծի ա­ռաջ միշտ կանգ­նած է իր նա­խա­տե­սած ճիշտ տպա­վո­րու­թյունն ա­պա­հո­վե­լը ար­ձա­նը ներքևից դի­տո­ղի հա­մար, հաշ­վի առ­նե­լով տար­բեր կե­տե­րից հնա­րա­վոր բո­լոր ձևա­փո­խում­նե­րը, այն պատ­վան­դա­նին դնե­լուց հե­տո, ո­րի նա­խա­տես­ված այս կամ այն բարձ­րու­թյան վրա ար­ձա­նը դիտ­վում է տար­բեր կերպ ինչ­պի­սի ա­ղա­վա­ղող կր­ճա­տում­ներ կա­րող են լի­նել պատ­վան­դա­նի այս կամ այն բարձ­րու­թյան, դրա­նից դի­տո­ղի այս կամ այն հե­ռա­վո­րու­թյան պատ­ճա­ռով: Խն­դի­րը բար­դա­նում է այն­քան, որ­քան բարդ ու հա­րուստ է ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան կա­ռուց­ված­քը: Ան­գամ սխալ տե­ղադր­ված «Վար­դան Մա­մի­կո­նյա­նը» տար­բեր կե­տե­րից դիտ­վում է ձևե­րի բա­ցա­ռիկ հարս­տու­թյամբ, ար­տա­հայտ­չու­թյան բարձր ո­րակ­նե­րով:

Ստե­փան ԹՈՓ­ՉՅԱՆ

Աղբյուր՝ Irates.am

Լրահոս
Ամփոփվեց մանկագիրների և նկարազարդողների մրցույթը. ներկա էր Նունե Սարգսյանը «Պատգամ» հոբելյանական երեկո՝ նվիրված Սոս Սարգսյանի ծննդյան 90-ամյակին Եղիշե Չարենց. Այրած երգեր Կոմիտասյան հոբելյանական համերգ Հռոմում Համո Սահյան․ Ես կուզեի․․․ Սուրբ Հակոբ Մծբնեցի հայրապետ. հոգեշահ քարոզիչը «Ավետիսը» աշխարհահռչակ դաշնակահարին հրավիրել է Երեւան Հովհննես Երանյան․ Գորտը, կամ սցենար նկարահանված ֆիլմի համար Վիլյամ Սարոյան. Այդ օրը Հայաստան են ժամանում միջազգային կինոարտադրության ոլորտում փորձառու և անվանի կինոգործիչներ 44 000 տարվա պատմություն. Ինդոնեզիայում հայտնաբերվել են մարդկանց կողմից արված հնագույն որմնանկարները Երևանի պետական կամերային երգչախումբը վեցերորդ համերգով ամփոփեց Կոմիտասին նվիրված ելույթները Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը ողջունել է ԱՄՆ Սենատի բանաձևը Հայոց Ցեղասպանության վերաբերյալ Ամանորի տոներին մի շարք թատրոններ ու թանգարաններ կաշխատեն «Պետք է գնա­հա­տել, սի­րել մեր կող­քին ապ­րող կոմ­պո­զի­տո­րին» «Ինչ ցան­կա­նում եք, որ մար­դիկ ձեզ ա­նեն, նույնն էլ դուք ա­րեք նրանց» Աղոթքը «դատ է դատաստանից առաջ» Չաքմաքչյանի «Քայլող մարդը» հնարավոր է տեղադրվի Հյուսիսային պողոտայի՝ Աբովյան փողոցին հարող տարածքում Թումանյանը՝ հայերեն և վրացերեն. Թբիլիսիում լույս է տեսել միանգամից երեք գիրք Մաքսիմ Վենգերով. Հայաստանը գալը նշանակալի և հաճելի իրադարձություն է Հովհաննես Թումանյան. Երկինք ու երկիր Սամվել Սևադա․ Ահա և վերջի սկիզբը․․․ Յուսուպ Ռազիկովի «Սուսերով պար» ֆիլմի հայաստանյան մեծ պրեմիերան՝ վաղը Օրհնեցե՛ք Տիրոջ անունը Տիրոջ տանը գտնվողներ «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ. Ո՞րն էր Չարենցի ու Բակունցի միջեւ տարաձայնության պատճառը Ջութակահար Դիանա Ադամյանը՝ «Համագործակցության դեբյուտներ» միջպետական մրցանակի դափնեկիր Հովհաննես Երանյան. Երեք ամիս հետո Պոլսոյ Պատրիարք դառնալու աւելի մեծ հնարաւորութիւն ունի Սահակ Սրբազան Մաշալեանը Պարույր Սևակ․ Լույսի աղբյուրը Երանելի Մայր սուրբ Թուրքիոյ Հայոց 85-րդ Պատրիարքի ընտրութեան առաջին քայլը. մամլոյ հաղորդագրութիւն Հայտնի են «Ոսկե գլոբուսի» անվանակարգորդները «Լավագույն օտարերկրյա ֆիլմ» կատեգորիայում Հաջորդ տարի Արցախում կանցկացվի «Թատերական Արցախ» փառատոն. Հակոբ Ղազանչյան Օծվել է Ներքին Գետաշեն գյուղի Ս.Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին «Իմ հայկական անունը Միքայել է». Երևանում ծնված Էրմիտաժի տնօրենը ռուսական հեռուստատեսությանը ներկայացրել է Երևանը Հռոմում ներկայացվել է «Կորսված Հայաստան. ճամփորդություն մի ժողովրդի հիշողության մեջ» գիրքը Հայ ընթերցողին է ներկայացվել Շառլ Ազնավուրի «Մեղմ շշուկով» գիրքը «Հայրենիքի և ընտանիքի գաղափարները Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հրատարակություններում» գիտաժողով Մայր Աթոռում Չարենցն ու Կոմիտասը Կարսում բացվել է «Անի. Քարե պոեզիա» խորագրով ցուցահանդեսը, Կարո Փայլանը կոչ է արել «անպայման այցելել»
website by Sargssyan