USD
EUR
RUB

Վիլյամ Սարոյան. Գյուղացին

 

Սարգիս անունով մի մարդ կար, որ Հայաստանի Կուլթիկ գյուղից Ամերիկա եկավ 1908-ին, երբ ընդամենը երեսուն տարեկան էր:

Հաղթանդամ գյուղացի էր՝ խիտ ու խուռներամ մազերով ու տպավորիչ բեղերով: Կշռում էր շուրջ երկու հարյուր ֆունտ, բայց գեր չէր և ուներ դեմքի մելամաղձոտ արտահայտություն:

Կուլթիկում նա հեղինակավոր մեկն էր եղել, երբ արդեն ոչ մի հեղինակավոր մարդ չէր մնացել, և այնտեղ երջանիկ էր ապրել, ունեցել էր բազմաթիվ հայ, քուրդ, թուրք, արաբ, հրեա, հույն, բուլղարացի և այլ ազգերի ու ազգությունների բարեկամներ: Փոքր Ասիայում նա այդ մարդկանց հետ խոսել էր հայերեն, քրդերեն, թուրքերեն կամ արաբերեն, և երբ Կուլթիկից մեկնել էր՝ թողել էր բազում բարեկամներ:

Այս նոր երկիրը խառնափնթոր մի վայր էր, և չկար մեկը, որի հետ հնարավոր լիներ զրուցել: 1908-ին Նյու Յորքում հազվադեպ կարելի էր հանդիպել որևիցե մեկի, ով կարողանար հայերեն, քրդերեն, թուրքերեն կամ արաբերեն երեք բառ արտաբերել:

Մեկնեց Մասաչուսեթսի նահանգի Լին քաղաք, աշխատանքի անցավ կոշկի ֆաբրիկայում ու սկսեց կամաց-կամաց անգլերեն սովորել:

Ծանր աշխատանք էր, մանավանդ խոշորամարմին մարդու համար, որովհետև այնպիսի գործ չէր, որ աներ սրունքներով, ուսերով և իրանով, այլ պետք էր աշխատել մատներով, բազկի մի քանի մկաններով և աչքերով:

Կոշկի ֆաբրիկայում աշխատեց մեկ տարի, և նրա մենությունն օրըստօրե անտանելի դարձավ: Լինում փոքրաթիվ հայ ընտանիքներ կային, բայց նրանց չէր սիրում: Նրանք ամենևին նման չէին կուլթիկցիներին:

Մի երեկո հարբեց ու երբ երերալով թափառում էր փողոցներով, հանդիպեց հայ քահանայի: ՈՒ միասին քայլեցին դեպի հոգևորականի տուն:

-Որդյակ, նեղությանդ պատճառն ի՞նչ է,- հարցրեց քահանան:

-Մենա՜կ եմ,- հառաչեց գյուղացին:

-Աստված է քո հայրը,- ասաց քահանան:

-Դա լավ է, տեր հայր, բայց մենակ եմ,- ասաց գյուղացին:- Մեկը չկա, որի հետ կարողանայի զրուցել: Կուլթիկում ես բոլորին ճանաչում էի՝ թե քրիստոնյաներին և թե անհավատներին: Ա՜խ, տեր հայր, կյանքն այնքա՜ն հրաշալի էր Կուլթիկում:

-Քեզ հարկ է ամուսնանալ,-ասաց քահանան:

-Համաձայն եմ,-պատասխանեց գյուղացին:-Տեր հայր, ինձ համար մի գեղեցիկ աղջիկ գտիր, որ կարողանա ճաշ եփել, խոսել հայերեն և առնվազն մեկ այլ լեզվով՝ քրդերեն, թուրքերեն կամ արաբերեն, և ես կամուսնանամ հետը:

Քահանան գյուղացուն իր տուն տարավ և անկողին տրամադրեց:

Մեկ շաբաթ անց գյուղացին քահանայից նամակ ստացավ, որը կարդաց մի քանի անգամ:
Քահանան գրել էր, որ գյուղացու համար մի լավ աղջիկ էր գտել ու խնդրում էր իրեն այցելել: Գյուղացին ևս հիսուն անգամ կարդաց, թեպետ նամակը երկար չէր: Ապա հագավ իր լավագույն շորերն ու գնաց քահանայի տուն:

-Տեր հայր, աղջիկը կարո՞ղ է ճաշ եփել,- հարցրեց գյուղացին:- ՈՒզում եմ իմանալ՝ ճաշ եփել կարո՞ղ է: Այստեղի կերակուրներից ստամոքսս խիստ խանգարվել է: Աղջիկը եփել գիտե՞: Իսկ կարո՞ղ է երգել: Նա հիմա Ձեր տա՞նն է, տեր հայր:

-Ոչ, որդյակ, մեր տանը չէ: Մե՛նք պիտի իրենց տուն գնանք,- պատասխանեց քահանան:
Մեկ մղոն քայլելուց հետո հասան այն տանը, ուր ապրում էր աղջիկը:

Նվազագույնն ասելու համար հայտնենք, որ աղջիկը շատ տգեղ էր: Սրտաբեկ գյուղացին կանգնեց-մնաց, թեպետ իր կյանքում դժբախտ բաներ շատ էին պատահել՝ Կուլթիկի կորուստը, նաև բարեկամների կորուստը, կոշկի ֆաբրիկայի անպիտան աշխատանքը, համեղ կերակուրների կարոտը, գեղեցիկ երգի բաղձանքը: Եվ հիմա այս աղջիկը, որ, իհարկե, հայուհի էր և անտարակույս՝ ամենաազնիվ նկարագրի տեր ու թերևս կարող էր սքանչելի ճաշեր եփել ու միգուցե գեղեցկատես ձեռագործներ հյուսել, բայց այդուհանդերձ՝ ո՛չ, աղջիկն իրեն դուր չեկավ: Կարծես այդ աղջիկն իրեն ավելի մենավոր կդարձներ և իր սիրտը կծվատեր մենության հոգեվարքներով:

-Այստե՛ղ, այստեղ դիր գլխարկդ,- ասաց քահանան: -Նստենք: Քեզ դեռ չեմ ասել իր անունը՝ Էլիզար Իսկենդերյան:

Գյուղացին գլխարկը հանեց ու գլանակ վառեց:

-Հիրավի՞ այդ է անունը, տեր հայր: Հավատում եմ Ձեզ,- ապա դառնալով աղջկան, ավելացրեց,-ինձ համար շատ հաճելի է Ձեզ հետ ծանոթանալը:

-Դեռ պիտի ծանոթանաս հոր ու մոր հետ,- ասաց քահանան,- նրանք հարգարժան մարդիկ են:

-Դա երևում է, տեր հայր,- պատասխանեց գյուղացին:- Ճիշտ որ հարգարժան մարդիկ են, դա ապացուցում է այս սենյակը: Րոպե անգամ չեմ կասկածում, որ առաջնակարգ մարդիկ են:

Խոր շունչ քաշեց, կրկին նայեց աղջկան և ասաց.

-Ամենաառաջնակարգ մարդիկ են: Ների՜ր ինձ, տեր հայր:

Աղջկա հայրն ու մայրը ներս եկան ծանոթանալու ու հարցրին իր անունը:

-Սարգիս Խաչատուրյան, կուլթիկցի,- պատասխանեց նա:- Խլված եմ հայրենիքի ծոցից և տասնհինգ ամիս ի վեր Ամերիկայում եմ: Ինքս ինձ կորցրել եմ օտարության մեջ: Գերի եմ՝ թշվառ ու մենավոր: Ներողություն, տեր հայր, այս ի՜նչ խայտառակ երկիր է:

Աղջիկը հայկական սուրճ մատուցեց, որն անչափ անհամ էր: Ապա երգեց, որը շատ տգեղ հնչեց:

Աթոռին նստած գյուղացին տրտմորեն երազում էր հայրենիքի մասին: Հետո հանեց ոսկե ժամացույցն ու նայեց:

-Ներեցեք, ազգակիցներ,- ասաց,- շատ լավ ժամանակ անցկացրի, բայց պետք է գնամ:

Աստված ձեզ պահապան: Բարի գիշեր:

Քահանան էլ հետը դուրս եկավ:

-Է՜հ, ինչպե՞ս էր,- հարցրեց քահանան:

-Տեր հայր, չեմ կարող նկարագրել, թե որքա՜ն դժբախտ եմ,-պատասխանեց գյուղացին:-Շատ լավ աղջիկ է, շատ համեղ սուրճ է պատրաստում, ձայնն էլ սոխակի է: Բայց, տեր հայր, մի փոքրիկ բան կա, որ տխրեցնում է ինձ: Ոչ, ես չէի ուզենա նրա հետ նույն հարկի տակ ապրել, նույն անկողնում քնել: Տեր հայր, դա անհնարին է:

-Կընտելանաս,- ասաց քահանան:

-Տեր հայր, չեմ ուզում ընտելանալ: Ներիր ինձ, ես շատ դժբախտ եմ,- պատասխանեց գյուղացին:

-Լոկ ժամանակի խնդիր է,-շարունակեց քահանան:- Կանցնի մեկ-երկու շաբաթ, մեկ-երկու ամիս, մեկ-երկու տարի, կունենաս մեկ-երկու զավակ և կտեսնես, որ ամուսնացած ես, զավակներ ունես, ու տարիները կանցնեն:

-Ներողություն, տեր հայր, երախտապարտ եմ ձեզ,- ասաց գյուղացին:- Օ՜, իր այդ փոքրիկ թերությունը: Ո՛չ, ոչ մեկ շաբաթ, ոչ երկու: Բարի գիշեր, տեր հայր:

-Գիշեր բարի, որդյակ,- պատասխանեց քահանան:

Կալիֆոռնիայից մի հայ եկավ, որին Սարգիս Խաչատուրյանը մի օր երեկոյան հանդիպեց սրճարանում: Միասին օղի խմեցին, ու մարդը Կալիֆոռնիայի մասին պատմեց:

-Ճիշտ ու ճիշտ Հայաստանի նման է՝ արև, խաղողի վազեր, մարգագետիններ, ձիթենիներ, թզենիներ, առուներ, կովեր:

-Կովե՞ր, ազգակից,- բղավեց գյուղացին:- Ասացիր կովե՞ր:

-Հարյուրներով,- պատասխանեց մարդը:

-Եվ աշխատանք, ի՞նչ աշխատանք,- հարցրեց գյուղացին:

-Ագարակի աշխատանք,- պատասխանեց մարդը:

-Արևի տա՞կ… Ես Կալիֆոռնիա կգնամ,- ասաց գյուղացին:

Եվ գնաց:

Կալիֆոռնիա հասավ օգոստոսին՝ ճիշտ խաղող հավաքելու ժամանակ: Այս գործն ավելի լավ էր, քան կոշկի ֆաբրիկայում աշխատելը: Բայց սա էլ իր վատ կողմերն ուներ:

Աշխատողները հնդիկներ, մեքսիկացիներ ու ճապոնացիներ էին՝ օտար ազգերի ներկայացուցիչներ: Ինքը զրուցել էր ուզում, այնինչ իրեն հասկացող չկար:

Աշխատանքի բնույթը հետևյալն էր՝ խաղողի ողկույզները ճյուղերից կտրել ու շարել փայտե արկղերի մեջ: Այդ վիճակով թողնել արևի տակ, մինչև որ խաղողը չորանալով չամիչ դառնար: ՈՒ երբ խաղողի մի կողմը չորանում էր, երկու աշխատող գնում էին շարքի ծայրը և հերթով արկղերը վերցնելով՝ շուռ էին տալիս մյուս արկղի վրա, որպեսզի արևից խաղողի մյուս կողմն էլ չորանար:

Այս գործը հաճելի չէր կատարել մեկի ընկերակցությամբ, ում հետ հնարավոր չէր զրուցել:

Ողբալի բան էր ժամերով արկղեր շրջելը որևէ մեքսիկացու հետ:

Ամբողջ ամառ այս գործն էր անում, իսկ ձմռանը հող էր հերկում ու վազերը խնամում:

Կիրակի օրերին քաղաք էր գնում: Մերի Փոսթ փողոցում գտնվող հայկական սրճարան էր մտնում, օղի ու սուրճ խմում, սկյամբիլ ու նարդի խաղում և զրուցում ազգակիցների հետ:

Նրանք բոլորը մարդիկ էին, որոնց նոր էր հանդիպել Կալիֆոռնիայում:

Մի կիրակի, երբ գյուղացին արճարանում էր, մի մարդ ներս մտավ: Անունը Արշակ Թոմբալյան էր, և ինքն էլ կուլթիկցի էր: Արշակ Թոմբալյանը հայրենիքից էր ճանաչում Սարգսին: Այնտեղ նրանք խոսել էին մեկմեկու հետ: Հանդիսավորությամբ միմյանց ձեռք սեղմեցին ու համարյա լաց եղան:

-Ա՜խ, Սարգիս եղբայր, ինչպե՞ս ես,- հարցրեց Արշակը:

-Լավ եմ, Արշակ եղբայր,- տրտմորեն պատասխանեց Սարգիսը:- Իրոք լավ եմ: Դու՞ ինչպես ես:

-Ա՜խ, շատ լավ եմ, սիրելի եղբայր,- ասաց Արշակը:-Ամերիկան հավանու՞մ ես, իմ կուլթիկցի բարեկամ:

-Ա՜հ, հավանու՞մ եմ, արդյոք, Ամերիկան: Է՜հ, ի՞նչ ասեմ, գնա-արի և անծանոթ մարդկանց հետ արկղեր շուռ տուր,- պատասխանեց Սարգիսը, ապա շարունակեց,- այդ է, էլի, գնա-արի և անծանոթ մարդկանց հետ արկղեր շուռ տուր: Եղբայր, ի՞նչ իմանամ նրանք ովքեր են: Նախկինում նրանց չեմ տեսել: Ո՞վ գիտե ինչ ազգից են, ինչ լեզվով են խոսում: Գնա-արի և անծանոթ մարդկանց հետ արկղեր շուռ տուր:

Կալիֆոռնիա հասնելուց մեկ տարի անց Սարգիս Խաչատուրյանն ամուսնացավ: Աղջիկը թեպետ ավելի նվազ պատվարժան ընտանիքից էր, քան Լինի աղջիկը, բայց ավելի թմբլիկ էր, ավելի թուխ և ավելի սիրուն: Հաջորդ տարի կինը նրան արու զավակ պարգևեց:

Սարգիսը չարքաշ աշխատեց ու երեք հարյուր դոլար կուտակեց: Այդ գումարը որպես կանխավճար տվեց տասը ակր այգու դիմաց: Եվ սեփական ագարակի տեր դարձավ:

Արդեն ուներ երկու ձի, մի կով, տուն, լավ կին ու մի արու զավակ:

Ինչպես կասեր քահանան, մեկ զավակը դարձավ երկու, երկուսը՝ երեք, երեքը՝ չորս: Օրեր, ամիսներ, տարիներ անցան, և ինքը զավակներ ունեցավ: Ամեն բան լավ էր: Չէր կարող ասել, թե լավ չէր, բայց չգիտեր էլ:

Հարստացավ: Իր տասը ակր այգին դարձրեց երեսուն, ապա քառասուն ու վերջում՝ հիսուն: Երբ փող էր վաստակում, նոր հողեր էր գնում, հերկում, տնկում, խնամում, ջրում ու հնձում:

Նոր տուն կառուցեց և էլեկտրականություն անցկացրեց: Գնեց մագնիտոֆոն և ավտոմեքենա: Կնոջն ու երեխաներին տանում էր քաղաք պաղպաղակ ուտելու, հյութ խմելու ու կինոթատրոն այցելելու:

Տարիներ անցան: Ավագ որդին քոլեջ ավարտեց: Եվ գյուղացին՝ դահլիճում նստած, տեսավ որդու վկայական ստանալն, ու աչքերն արցունքով լցվեցին: Դուստրն էլ քոլեջ ավարտեց, և գյուղացու աչքերը կրկին արցունքով լցվեցին:

Ամեն բան լավ էր: Գիտեր, որ այս ամենը հրաշալի էր:

Անդրանիկ զավակն ամուսնացավ Կալիֆոռնիայում ծնված հայ աղջկա հետ և իր համար մի փոքրիկ այգի գնեց: Հարսանիքին իսկական հայկական, թրքական ու քրդական երգ-երաժշտություն նվագեցին: Այդ ամենը սքանչելի էր:

Երկրորդ որդին ոչ միայն քոլեջ, այլև Բերքլիի համալսարանն ավարտեց: Սա փառահեղ բան էր:

Ամեն ինչ հրաշալի էր: Կյանքի և աշխարհի մեջ շատ փոփոխությունների ականատես եղավ՝ հեռախոս, ավտոմեքենաներ, փոշեկուլներ, հովահարիչներ, լվացքի մեքենաներ և էլեկտրական սառնարաններ, որդիների ու դուստրերի անգլերեն խոսելը, գրելը և շատ բաներ յուրացնելը: Մե՜ծ դար էր, սքանչելի ժամանակներ էին:

Բայց դարձյալ ինչ-որ տխուր մի բան կար, որ գյուղացին չէր հասկանում: Կուլթիկում էլ էր ամեն բան լավ: Այնտեղ ամեն ոք գիտեր ում հետ է խոսում: Արաբը արաբ էր, թուրքը՝ թուրք, քուրդը՝ քուրդ: Ամեն ոք ճանաչում էր իր զրուցակցի դեմքը, աչքը, քիթը և անգամ հոտը: Կուլթիկը հայրենիք էր: Մարդ խոսում էր և գիտեր ում հետ է զրուցում: Իսկ Ամերիկան… Գյուղացին չէր կարող մոռանալ Ամերիկայում իր տեսածը:

Երբեմն հեղինակավոր հայեր՝ մտավորական մարդիկ, այցելում էին նրան և սուրճ խմելիս խոսքի մեջ հարցնում.

-Է՜հ, ազգակից, Ամերիկան հավանու՞մ եք:

Գյուղացին նայում էր ծանոթի դեմքին, աչքերի մեջ ու պատասխանում.

-Ի՞նչ ասեմ, գնա-արի և անծանոթ մարդկանց հետ արկղեր շուռ տուր…

Թարգմանությունը՝
Խաչատուր ԴԱԴԱՅԱՆԻ

Աղբյուր՝ Irates.am

Լրահոս
Ծիրանահասցե իմ փշոտ երկիր, Հանրապետական մաղթանքի ընթացքում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը հանդես եկավ ուղերձով ՈՒմ շատ է տր­ված, նրա­նից ա­վե­լին կպա­հանջ­վի Սաղմոս ՃԽԹ Հոգևորականները, ինչպես միշտ հայոց բանակի և զինվորի կողքին են. Տեր Վահրամ Սաթի Սպիվակովա. Այս պատերազմում մենք պաշտպանում ենք մեր ժողովրդին, մեր արժանապատվությունը, մեր ազատությունը Զահրատ․ Իր աչքերը Վահագն Դավթյան. Իմ մայրենի, իմ բարբառ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը հանձնարարականներ տվեց Արցախում տիրող իրավիճակի առնչությամբ Ուխտի օրհնյալ օրը եկեղեցու համայնքն ու հոգևոր դասը նշեց նաև Տեր Վահանի քահանայական ձեռնադրության տասնհինգ ամյակը Քրիստոնեության ապրեցնող ուժը Արամ Խաչատրյանը երբեք չի հանդիպել Սալվադոր Դալիի հետ «Օսկար»-ի առաջադրվելու համար Հայաստանի կողմից կներկայացվի Արման Նշանյանի «Սողոմոնի երգերը» ֆիլմը Մատթեոս Զարիֆյան․ Շքեղ օրհաս Կոմիտասի ձայնը Կոմիտաս․ Կյանք Հայերեն ձեռագրերի մայր ցուցակը «Կոմիտաս․․․» առցանց բեմադրություն Առաջին անգամ Կոմիտասի ծննդավայրի պաշտոնական տարեգրքում տեղեկություն է ներառվել Կոմիտասի մասին Գերմանիայում 1500 տարի առաջ ապրած գերմանացի լորդի դամբարան է հայտնաբերվել (լուսանկարներ) Վարագա Սուրբ Խաչ Կայացավ Կոմիտասի 151-ամյակին նվիրված «Անուշ. անավարտ օպերա» ֆիլմի պրեմիերան Եղիշե Թադևոսյանի 150-ամյակին` հոբելյանական փառատոն «Արմենիա» 4-րդ միջազգային փառատոնը երաժշտասերներին է ներկայացնում մեծահամբավ արտիստների «Արմենիա» փառատոնի փակմանը հանդես կգա Բեռլինի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի գլխավոր կլարնետահարը Մատթեոս Զարիֆյան. Ճերմակ գիշեր Վահան Սաղաթելյան. Արնախաչ «Մաեստ­րո Քո­չար» պու­րա­կը Ա­լեք­սանդր Թա­մա­ն­յա­նի թի­կուն­քում Իսպանացի լուսանկարիչը բացահայտել է շքեղ լուսանկարներ ստանալու գաղտնիքները (լուսանկարներ) Սուրբ «սպասավորներն» ու «պաշտպանները» Ագահություն «Կան­թեղն ան­տա­ռում՝ Հա­ղար­ծին» Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիայի տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատար է նշանակվել Արտյոմ Նաղդյանը Բոտիչելիի հազվագյուտ կտավը կվաճառվի Sotheby's աճուրդու «Միշտ հնարավոր է ելք գտնել՝ առանց ընկճվելու» Ջիվան Ավետիսյանի «Դրախտի դարպասը» ֆիլմի համաշխարհային պրեմիերան կկայանա Մոսկվայի կինոփառատոնում «Հն­չեց կրա­կո­ցը, և մարդն այլևս չկա» Ռուսական արվեստի թանգարանի այցելուները կհայտնվեն Բորիս Գրիգորևի կտավում VR տեխնոլոգիայի միջոցով Իր հետ­մա­հու ա­զա­տամ­տու­թ­յու­նը կի­սեց Սեն գե­տի ա­լիք­նե­րի հետ Մատթեոս Զարիֆյան․ Խնդրանք
website by Sargssyan