USD
EUR
RUB

Էդգար Շա­հին. ֆրան­սա­հայ­կա­կան օ­ֆոր­տի հրա­ցա­նա­կի­րը

 

«Գրա­ֆի­կա­յի բաժ­նում ա­մեն ինչ նշա­նա­կա­լից է, ար­տա­հայ­տիչ, լուրջ և ու­ժեղ։ Ինձ դուր ե­կավ Էդ­գար Շա­հի­նի օ­ֆոր­տը։ Մեծ քա­ղա­քի ծայ­րա­մա­սում բեռ­նա­կիր սայ­լոր­դը սան­ձում է ձին։ Շատ կեն­դա­նի, լավ ներ­կա­յաց­ված տե­սա­րան է»։
Գեոր­գի Պլե­խա­նով,
մարք­սիստ և գե­ղա­գետ

Ա­ՎԵ­ԼԻ ՔԱՆ  50 ՇԻՇ ԳԻ­ՆԻ ԵՎ ԱՆ­ԿԱ­ՏԱՐ ՄԻ ԽՈՍ­ՏՈՒՄ

1970 թվա­կան, Փա­րիզ։ «ՈՒ­րար­տուից մինչև մեր օ­րե­րը» ցու­ցա­հան­դեսն այդ­պես էլ մնաց ան­նա­խա­դեպ իր նշա­նա­կու­թյամբ և թա­փով։ Աշ­խարհն ան­մի­ջա­կա­նո­րեն ա­ռե­րես­վեց հայ ազ­գա­յին բազ­մա­դա­րյա մշա­կույ­թին և ար­վես­տին։ Ցու­ցա­հան­դե­սի բա­ցու­մից մի քա­նի օր անց հայ­կա­կան պատ­վի­րա­կու­թյա­նը հյու­րըն­կա­լում է ֆրան­սիա­կան օ­ֆոր­տի նշա­նա­վոր վար­պետ Էդ­գար Շա­հի­նի որ­դի Պիեռ Շա­հի­նը։ Օ­րը տո­նա­կան էր, օ­ջա­խը` խոր­հր­դան­շա­կան, հյու­րե­րը` թանկ, տան­տե­րը` հուզ­ված։ Պատ­վի­րա­կու­թյու­նը 15 հո­գուց էր բաղ­կա­ցած։ Մշա­կու­թա­յին և պե­տա­կան այ­րերն ու տիկ­նայք խիստ շոյ­ված էին անս­պա­սե­լի հրա­վերից։ Պիե­ռը հան­կարծ ան­ցավ գրո­հի. «Ե­թե հայ­րի­կիս 100-ա­մյա­կին Երևա­նում հրա­տա­րակ­վի նրա ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րի լրիվ կա­տա­լո­գը, ես պատ­րաստ եմ նվի­րե­լու բո­լոր այն աշ­խա­տանք­նե­րը, ո­րոնք պատ­կե­րաս­րա­հում չկան»։ Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան պատ­կե­րաս­րա­հում Էդ­գար Շա­հի­նը հրա­շա­լի էր ներ­կա­յաց­ված` շուրջ 250 աշ­խա­տան­քով։ Սա­կայն չէ՞ որ վար­պե­տը շուրջ հա­զար օ­ֆորտ էր ա­րա­րել։ Ա­ռա­ջար­կը, ինչ խոսք, ըն­դուն­վում է ցն­ծու­թյամբ։ Բայց և այն­պես նրան վի­ճակ­ված չէր ի­րա­կա­նա­նալ։
1974-ին մի շքեղ պատ­կե­րա­գիրք է հրա­պա­րակ իջ­նում Ի­տա­լիա­յում, «Տա­բա­նել­լի» հրա­տա­րակ­չու­թյան կող­մից։
Բայց և այն­պես, հյու­րըն­կա­լու­թյու­նը բուռն էր, և այդ օ­րը խմ­վեց 50 շիշ ըն­տիր գի­նի։

1994-ին Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին պատ­կե­րաս­րա­հի ե­րեք դահ­լիճ­նե­րում ողջ շու­քով հայ ար­վես­տա­սեր հան­րու­թյա­նը ներ­կա­յա­ցավ Էդ­գար Շա­հի­նի ար­վես­տը։ Ցու­ցա­հան­դե­սը նվիր­ված էր նրա 120-ա­մյա­կին։ Ներ­կա էր Պիե­ռը, պատ­կե­րաս­րա­հին նվի­րեց իր հոր «Ժայ­ռեր փա­րո­սի մոտ» կտա­վը։

ՉՈՐ Ա­ՍԵՂ ԵՎ ՊՂՆ­ՁԵ ՏԱԽ­ՏԱԿ

Նա ծն­վել է Եվ­րո­պա­յի սր­տում` Վիեն­նա քա­ղա­քում։ Սա­կայն ման­կու­թյան տա­րի­ներն ան­ցան Կ. Պոլ­սում, որ­տեղ էլ ժա­մա­նա­կին ճա­նաչ­ված ման­կա­վարժ Մ. Տի­րա­ցու­յա­նի մոտ է ու­սա­նում կեր­պար­վես­տի այ­բու­բե­նը։ Հե­տո վե­րա­դառ­նում է Եվ­րո­պա, հան­գր­վա­նում Վե­նե­տիկ քա­ղա­քում։ Պա­տա­նի Էդ­գա­րը սո­վո­րում է նշա­նա­վոր այս քա­ղա­քի հռ­չա­կա­վոր Մու­րադ-Ռա­ֆա­յե­լյան վար­ժա­րա­նում, Ա. Պաո­լետ­տիի ձեռ­քի տակ։ Բնա­կան է միան­գա­մայն, որ ու­սում­նա­տեն­չու­թյան ճա­նա­պար­հը շնոր­հա­շատ պա­տա­նուն ու­ղեկ­ցում է դե­պի Փա­րիզ, ուր վար­պե­տու­թյան դա­սեր է առ­նում շատ հայ ե­րի­տա­սարդ տա­ղանդ­ներ կր­թած «Ժյու­լիեն» ա­կա­դե­միա­յում։ Էդ­գա­րը գու­նան­կա­րիչ էր և բա­վա­կան խոս­տում­նա­լից։ Սա­կայն շա­տե­րի հա­մար անս­պա­սե­լի գու­նեղ վրձ­նա­հար­ված­նե­րը փո­խա­րի­նում է փո­րագր­չի չոր ա­սե­ղով, կտա­վը` պղն­ձյա տախ­տակ­նե­րով։ Հա­վա­նա­բար նա կա­մե­ցավ ոչ այն­քան ա­ռանձ­նա­նալ, որ­քան ֆրան­սա­հայ կեր­պար­վես­տում մի նոր հար­թակ նվա­ճել։ Չմո­ռա­նանք, որ Ֆրան­սիա­յում ար­դեն ճա­նա­չում և հե­ղի­նա­կու­թյուն ու­նեին Զա­քար Զա­քա­րյա­նը, Վար­դան Մա­խո­խյա­նը, Կա­րա­պետ (Շարլ) Ա­դա­մյա­նը, Հով­սեփ Փուշ­մա­նը, Ար­սեն Շա­բա­նյա­նը և այլք։ Կեր­պար­վես­տում բա­վա­կա­նին ան­դյու­րա­հաճ է օ­ֆոր­տը` գրա­ֆի­կա­յի քմա­հաճ դուստ­րը, և քչերն են բախտ­նե­րը փոր­ձում ու հա­ջո­ղու­թյուն գտ­նում այս ան­դաս­տա­նում, շա­տերն էլ հետ են դառ­նում կես ճամ­փից։ Շա­հի­նը շա­հեց և նշա­նա­վոր­վեց որ­պես 20-րդ դա­րի ա­ռա­ջին քա­ռոր­դի ա­ռաջ­նա­կարգ օ­ֆոր­տիստ` հա­մաշ­խար­հա­յին ա­ռու­մով։
1900 թվա­կան։ Տա­կա­վին ե­րի­տա­սարդ նկա­րիչ, 26-ա­մյա Էդ­գար Շա­հի­նը Փա­րի­զի հա­մաշ­խար­հա­յին ցու­ցա­հան­դե­սում ար­ժա­նա­նում է ոս­կե մե­դա­լի, ե­րեք տա­րի անց, ար­դեն Վե­նե­տի­կի մի­ջազ­գա­յին ցու­ցա­հան­դե­սում նրան է շնորհ­վում բարձ­րա­գույն պարգև` Մեծ ոս­կե մե­դա­լը։ Հա­ջո­ղու­թյուն­ներն ա­մենևին չեն պա­տում նրան ար­վես­տի մար­դու հա­մար շատ վտան­գա­վոր հան­ճա­րաց­ման ո­րո­մով։ Ըստ ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րի, նա որ­քան տա­ղան­դա­վոր էր որ­պես ստեղ­ծա­գոր­ծող, նույն­քան էլ ա­ռանձ­նա­հա­տուկ էր որ­պես հմա­յիչ անձ, նվի­րյալ հայ և քա­ղա­քա­ցի։
Շա­հի­նը մաս­նա­վո­րա­պես ֆրան­սա­հայ նկա­րիչ­նե­րի հա­մախմ­բողն էր, Սփյուռ­քի և հայ­րե­նի­քի մեր­ձեց­ման ջա­տա­գո­վը։ Նրա ա­ռա­քի­նի և գոր­ծու­նյա նկա­րա­գի­րը պատ­շաճ հար­գան­քի է ար­ժա­նա­նում նախ օ­տար­նե­րի կող­մից։ Մի քա­նի եվ­րո­պա­կան նկար­չա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի նա­խա­գա­հու­թյան ան­դամ էր, ֆրան­սիա­կան ար­վես­տի կո­մի­սա­րը Վե­նե­տի­կի Բիե­նա­լեում, 1924-ին։
1928 թվա­կան։ Խոր­հր­դա­յին Հա­յաս­տա­նի կեր­պար­վես­տա­գետ­նե­րի միու­թյու­նը նրան շնոր­հում է պատ­վա­վոր ան­դա­մի կո­չում։

ՎԵ­ՆԵ­ՏԻ­ԿՅԱՆ ԲԱՐ­ԲԱ­ՌԻ ՆԿԱ­ՐԻ­ՉԸ

1903 թվա­կան։ Շա­հի­նը նվա­ճում է Փա­րի­զը, հրա­պա­րակ է իջ­նում «Գոր­ծա­զուր­կը» նշա­նա­վոր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյու­նը։ Փա­րի­զի և քա­ղա­քի շր­ջա­կայ­քի բան­վո­րա­կան դա­սը, կյան­քի ոչ այն­քան բա­րո­յա­կան ու­ղի ընտ­րած դե­ռա­տի կա­նայք, թշ­վա­ռու­թյան բա­ժա­կը մինչև վեր­ջին ում­պը խմող այ­րեր, նախ­կին ար­հես­տա­վոր­ներ և բան­վոր­ներ։ Կա­պի­տա­լիզ­մի դա­րաշր­ջա­նը դա­սա­կար­գա­յին կե­նաց-մա­հու պա­տե­րազմ էր հայ­տա­րա­րել մարդ­կու­թյա­նը, շա­տե­րը դի­մա­կա­յում էին, ո­մանք հան­ձն­վում։ Շա­հի­նը ապ­րում և նկա­րում էր Մոն­պառ­նա­սում, նա ապ­րում էր ժո­ղովր­դի մարդ­կանց հույ­սե­րով և տագ­նապ­նե­րով։ Նրա հե­րոս­նե­րը, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ար­ժա­նա­պա­տիվ ան­ձինք են, պայ­քա­րում են, կա­մե­նում հա­նա­պա­զօր հա­ցը վաս­տա­կել հա­նա­պա­զօր տք­նան­քով։
Շա­հի­նը սի­րում էր հա­կադ­րու­թյու­նը, ա­հա նրա հան­րա­հայտ գոր­ծե­րից «Հո­ղա­յին աշ­խա­տանք­նե­րը»։ Կառքն ըն­կել է ջրա­փո­սը, մի քա­նի բան­վոր փոր­ձում են այն դուրս բե­րել։ Լար­վա­ծու­թյունն ու տք­նան­քը կի­զա­կե­տում են, ցան­կա­ցած գնով կառ­քը պի­տի լքի ջրա­փո­սը։ Իսկ նկա­րի վե­րին հատ­վա­ծում հով­վեր­գա­կան ան­դորր է, մի գողտ­րիկ պու­րակ կա, ուր դժ­վար թե երբևէ հան­գս­տա­նան ջրա­փո­սում աշ­խա­տող մար­դիկ, ծանր ու անհ­րա­պույր աշ­խա­տան­քից հե­տո նրանք սփո­փանք են գտ­նում գի­նետ­նե­րում, ուր գի­նին է հո­սում գա­վե­րից, իսկ կող­քի սե­ղա­նին նս­տած են գի­նետ­նե­րի մշ­տա­կան այ­ցե­լու ան­հոգ պչ­րու­հի­նե­րը։

Նա նաև դի­ման­կա­րի վար­պետ էր։ «Ջե­մա», «Էլ­վի­րա», «Դե­րա­սան Լե­րան», «Պոլ Վեռ­լեն», «Ա­նա­տոլ Ֆրանս», «Բոդ­լեր», «Լուիզ Ֆրան­սի դի­ման­կա­րը»։ Վեր­ջի­նը յու­րո­վի գլուխ­գոր­ծոց է, ո­րը հա­ճախ է ներ­կա­յաց­վել 20-րդ դա­րի ֆրան­սիա­կան գրա­ֆի­կա­յի պատ­կե­րագր­քում։ Նրա կտավ­նե­րում, ո­րոնք սևի և ճեր­մա­կի միա­հյուս­ված մե­ղե­դի­ներ են, հա­ճախ են հն­չում զով լու­սա­բա­ցի ու մայ­րա­մու­տի հն­չյուն­նե­րը։
Շա­հի­նը ևս մի նվա­ճում ու­նե­ցավ (չէ՞ որ Փա­րի­զը ձեռ­քի հետ չես նվա­ճի), կեր­տե­լով իր հան­րա­հայտ վե­նե­տի­կյան օ­ֆորտ­նե­րը, ո­րոնց մա­սին ժա­մա­նա­կի ճա­նաչ­ված ար­վես­տի քն­նա­դատ Կ. Մոկ­լե­րը գրել է. «Վե­նե­տի­կի մեջ Շա­հի­նը ինք­նա­տի­պու­թյան մր­ցա­նակ շա­հեց։ Նա ցույց տվեց իր կա­րո­ղու­թյու­նը, ու­րիշ­նե­րի կող­մից չն­կատ­ված տպա­վո­րու­թյուն­ներ քա­ղե­լով։ Այդ գոր­ծե­րից լսում ես վե­նե­տի­կյան բար­բա­ռը»։

1904-ին Էդ­գար Շա­հի­նը կեր­տեց հա­յի առ­նա­կան կեր­պա­րը «Ալևոր հա­յը» գոր­ծում։ Գրի­գոր Զոհ­րա­պի հոր­դո­րով 1910-ին մի զար­մա­նա­լի օ­ֆորտ է ստեղ­ծում. Ա­նիի Հով­վի ե­կե­ղե­ցու հա­մա­պատ­կե­րում սպան­դից փրկ­ված որ­բերն են կանգ­նած։ Ա­նի տիե­զե­րա­կան քա­ղա­քի ան­կու­մը, որ­պես ազ­գա­յին հե­տա­գա ար­հա­վիրք­նե­րի ազ­դա­կանչ, հն­չում է այս ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյու­նում։

ՔՈ­ՉԱ­ՐԻ ԴԱ­ՍԸ

Ռա­ֆա­յել Շիշ­մա­նյա­նը (1885-1959 թթ.) փայ­լուն գե­ղան­կա­րիչ էր և ան­զու­գա­կան ար­վես­տա­բան։ Նրա գր­չի ար­գա­սիքն է «Էդ­գար Շա­հին» մե­նագ­րու­թյու­նը, ո­րին հիմ­նա­վոր ձևով անդ­րա­դառ­նում է հայ ազ­գա­յին կեր­պար­վես­տի տա­ճա­րի քա­ռա­սյու­նե­րից մե­կը` Եր­վանդ Քո­չա­րը։ (Մեր ազ­գա­յին կեր­պար­վես­տը բա­զում տա­ղանդ­ներ է երկ­նել և չորս հան­ճար-սյու­ներ։ Ըստ ժա­մա­նա­կա­շր­ջա­նի` տա­ճա­րը սյու­նա­շար­վել է 13-րդ դա­րում, երբ լույս աշ­խարհ ե­կավ Թո­րոս Ռոս­լի­նը։ Շուրջ վեց դար տա­ճա­րի գմ­բե­թը սպա­սում էր մյուս սյու­նե­րին։ 1880-ին լույս աշ­խարհ ե­կավ Մար­տի­րոս Սա­րյա­նը։ 1899-ին` Եր­վանդ Քո­չա­րը։ 1904-ին` Ոս­տա­նիկ Ա­դո­յան-Ար­շիլ Գոր­կին)։ Շիշ­մա­նյա­նը, ո­րը փոր­ձա­ռու և վար­պետ տե­սա­բան էր, տուրք է տա­լիս չա­փա­զան­ցում­նե­րին։ Քո­չա­րը, «դա­տա­փե­տե­լով» Շիշ­մա­նյա­նին, զու­գա­հեռ գնա­հա­տում է Շա­հի­նին։ Ար­ժե դր­վա­գել Մաեստ­րո Քո­չա­րին. «Շիշ­մա­նյա­նը Շա­հի­նի օ­ֆորտ­նե­րը հասց­նում է Ռեմբ­րան­դի օ­ֆորտ­նե­րի ուժգ­նու­թյա­նը և ար­ժե­քի մա­կար­դա­կին. ա­նի­մաստ ու ան­տե­ղի չա­փա­զան­ցու­թյուն»։ «Շիշ­մա­նյա­նը չի կա­րո­ղա­ցել տես­նել, որ Շա­հի­նը, իր փայ­լուն տա­ղան­դով հան­դերձ, չու­նի այն մեծ կուլ­տու­րան, որ հա­մըն­թաց գնար հա­մաշ­խար­հա­յին ար­վես­տի, Փա­րի­զի ար­վես­տի հետ. նա հետ մնաց»։ «Շա­հի­նին Շիշ­մա­նյա­նը ար­ջի ծա­ռա­յու­թյուն է մա­տու­ցում, նրան դարձ­նում վուլ­գար սո­ցիո­լոգ, մինչ­դեռ Շա­հի­նը իս­կա­կան ար­վես­տա­գետ է»։

ՎԵՐ­ՋԱ­ԲԱ­ՆԸ` ՎԵՐՋ­ՆԱ­ԳԻՐ

Վս­տա­հեց­նում եմ, ե­թե այ­սօր Ֆրան­սիա­յի քա­ղաք­նե­րում, ի մաս­նա­վո­րի Փա­րի­զում, շր­ջեք և փոր­ձեք հայտ­նա­բե­րել Էդ­գար Շա­հի­նի հե­տա­գի­ծը, ձեռ­նու­նայն չեք մնա։ Դեռևս վա­ճառ­վում են նրա ձևա­վո­րած բազ­մա­թիվ գր­քեր։ Այժմ ե­կեք շուր­ջայ­ցի հրա­վի­րենք ՀՀ ԿԳՄՍ-ի մշա­կույ­թի պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րին, փոխ­նա­խա­րար­ներ Նա­րի­նե Խա­չա­տու­րյա­նին և Ա­րա Խզ­մա­լյա­նին, փոր­ձենք քա­ղա­քա­մայր Երևա­նում հայտ­նա­բե­րել Էդ­գար Շա­հի­նի գե­ղա­գի­տա­կան հետ­քե­րը։ Շուր­ջայ­ցը բե­կան­ված է, Շա­հի­նին հայտ­նա­բե­րելն անհ­նար է։

Վրեժ Ա­ՌԱ­ՔԵ­ԼՅԱՆ

Աղբյուր՝ Irates.am

Լրահոս
Եղիշե Չարենց․ Մայրամուտներ Պարույր Սևակ․ Անակնկալ հայտնագործություն Երբ փրկությունը սերն է. Լիլյա Մուկուչյանի դերակատարմամբ ներկայացումը կցուցադրվի «Արմմոնո» փառատոնին Քարոզչություն «Առնո Բաբաջանյանը» ոչ թե ախտահանվել, այլ արտաքինից մաքրվել է Վիեննայի օպերան Պլասիդո Դոմինգոյին պարգևատրել է արվեստում ունեցած ներդրման համար Ռազմիկ Դավոյան. Արարչություն Հայաստանում հնչեցին Ալեքսեյ Շորի ստեղծագործությունները Վստահություն Սրբին մեծարելը նրան ընդօրինակելն է Հավատարմություն Հպարտությունն ու խոնարհությունը Արմենուհի Սիսյան․ «Փախուստ ծառերի մոտ» Մհեր Բեժանյան. Հաճույքի թռչուն Էրմիտաժը սկսել է խմբային էքսկուրսիաներ անցկացնել Ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը կձայնագրի և կտեսագրի Բեթհովենի բոլոր սիմֆոնիաները Հայ ճարտարապետների ամառային կինոթատրոնը՝ Մոսկվայի «Гараж» ժամանակակից արվեստի կենտրոնում Գթասրտություն Հնագետ Գրիգոր Արեշյանի հուղարկավորությունը տեղի կունենա Երևանի քաղաքային պանթեոնում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը հեռակապով խոսել է Հյուսիսային Ամերիկայի հայոց թեմերի առաջնորդների հետ Սաղմոս ՃԽԱ Հովհաննես Հովհաննիսյան․ Հայ զինվորին Ծաղկաթերթեր Դերասանի մենախոսություն կյանքի իմաստի մասին. «Հեռագիր»-ը ցուցադրվեց «Արմմոնո» փառատոնին Կյանքի արվեստ. Սեռական դաստիարակության խնդիրը Կորյուն Առաքելյան. Բանաստեղծություններ Սամվել Մարգարյան․ Բանաստեղծություններ Մեզ հրամցված է մի չափորոշիչ, որն առանձին անձանց քմահաճույքի արդյունք է. Տեր Սարգիս Netflix-ը «Խոստումը» ֆիլմը ցուցադրելու հեղինակային իրավունք է ստացել Ընտանիք Համո Սահյան. Հորովել Եղիա Տեմիրճիպաշյան. Անգեղն երգ Պառավքարից մինչև Մուրղուզ․․․ Տավուշյան լեգենդներն ու զրույցները Օգոստոսի 1-ից Մոսկվայում վերաբացվում են կինոթատրոնները «Երեք մանկունքը բաբելոնյան հնոցում» սյուժեի պատկերագրական համակարգը «Այդ չափորոշիչները չեն արտացոլում ՀՀ քաղաքացու և հայ մարդու դաստիարակությունը»․ Աիդա Թոփուզյան Սուրբ Բարսեղ եպիսկոպոսի ճառը նախանձների մասին Խորհր­դա­յին նկա­րա­հա­վա­քի ա­զատ և ան­կախ նա­վար­կու­թ­յու­նը Օպերային թատրոնն առցանց համերգ կնվիրի կորոնավիրուսի պատճառով տուժած բոլոր երաժիշտներին «Այն մեկ ա­մի­սը, որ Պետ­րոս­ը կռ­վեց իմ կող­քին, հա­վա­սար էր տաս­ն­յակ կյան­քե­րի սխ­րան­քի»
website by Sargssyan