USD
EUR
RUB

Գերմանացի Վագները՝ Հայաստանում․ Ի՞նչ տեսավ հայտնի գիտնականը 1840-ականների Երևանում

 

Իր հարուստ պատմությամբ Երևանը կարողացել է գրավել է տարբեր ժամանակներում ներկայիս Հայաստանի տարածքով անցնող ճանապարհորդներին և գիտնականներին։ Մեր մայրաքաղաքի զարգացումը սկսվեց հատկապես 19-րդ դարում, և հենց այդ շրջանում շատացավ ճանապարհորդների հոսքը դեպի Երևան։ 1856 թվականին հաստատվում է քաղաքի առաջին հատակագիծը, որից հետո քաղաքում սկսում են կառուցվել կրթօջախներ և գործարաններ։ Քաղաքը կամաց-կամաց սկսում է զարգանալ։ Սակայն աշխարհաքաղաքական ինչ-ինչ իրադարձությունները չէին կարող չազդել նաև Երևանի ու Երևանում ապրող մարդկանց վրա։ 19-րդ դարի առաջին կեսին Երևանի կարգավիճակն այդքան էլ լավ չէր։ Հատկանշական է, որ այդ շրջանի մասին հետաքրքիր տեղեկություններ կան օտարազգի ճանապարհորդների հուշերում ու աշխատություններում։ Այդ ցանկում բացառիկ է գերմանացի ճանապարհորդ և աշխարհագրագետ, Մյունխենի համալսարանի դասախոս Մորից Վագների «Ճանապարհորդություն դեպի Արարատ և Հայկական բարձրավանդակ» աշխատությունը։

1843 թվականին Վագները լինում է Երևանում և այստեղ ծանոթանում է հայ անվանի գրող Խաչատուր Աբովյանի հետ։ Աբովյանը նրա թարգմանիչն էր, ուղեկիցը, ում հետ միասին նրանք բարձրացան նաև Արարատ լեռն ու այնտեղ չափագրություններ իրականացրեցին։ Վագները լինում է նաև Սևանում։ Հատկանշական է, որ մեծ գիտնականի համար Հայաստանը բացառիկ էր։ Այդ մասին խոստովանում է անգամ ճանապարհորդը․ «Դեպի Ասիա կատարած իմ երեքամյա թափառումների և Արևելքում անցկացրած կյանքիս մեջ ճամփորդությանս ամենասիրելի հիշողություններն ստացել ու պահել եմ Հայաստանից, որպես արդյունք այնտեղ ունեցած իմ ապրումների ու ձեռք բերած ծանոթությունների»։

Հայաստանում տեսած հրաշալիի հետ մեկտեղ՝ Վագները ներկայացնում էր նաև այդ ժամանակաշրջանի Երևանի վատ վիճակը։ Վագներն իր «Ճանապարհորդություն դեպի Արարատ և Հայկական բարձրավանդակ» գրքում ներկայացնելով Երևանի կարգավիճակը, նաև վերլուծություններ է կատարում ու ցույց տալիս մի շարք իրողություններ, որոնք ինքնատիպ ոճով որսում է օտարազգի գիտնականի աչքը․

«Դեպի Ասիա կատարած իմ երեքամյա թափառումների և Արևելքում անցկացրած կյանքիս մեջ ճամփորդությանս ամենասիրելի հիշողություններն ստացել ու պահել եմ Հայաստանից, որպես արդյունք այնտեղ ունեցած իմ ապրումների ու ձեռք բերած ծանոթությունների»։ «Այն ժամանակից սկսած, երբ Ռուսաստանն իր երկգլխանի արծիվը մինչև Երևանի հովիտն առաջացրեց և իր տխրահռչակ մաքսային սիստեմն անդրկովկասյան նահանգների վրա ծավալեց, այդ ժամանակից էլ այս երկրամասի տարանցիկ առևտուրը, որ առաջ ծաղկած վիճակում էր, բոլորովին քայքայվեց։ Պարսկաստան-Վրաստան ճանապարհի մեջտեղն ընկած լինելով` Երևանի իջևանները մշտական եռուզեռի մեջ էին բազմաթիվ առևտրականների և քարավանների շնորհիվ։ Բեռնակիր ձիերը շարունակ խրխնջում էին քարվանսարայներում, ուղտերը` մանջում առևտրական իջևանների ընդարձակ, իսկ այժմ ամայի ու մեռած բակերում։ Շուկան լի էր ապրանքներով, շրջակայքի գյուղացիներն այնտեղ իրենց կենսամթերքներն էին վաճառում լավ գներով, իսկ ով որ գրաստ ուներ, հենց դրանով էլ ի վիճակի էր լավ փող վաստակելու… Ծագումով հայ, իշխան Բեհբութովը, որ առաջ տարիներ շարունակ այստեղի նահանգապետն էր, եղել էր երկրի ամենավատթար կողոպտիչը և բռնապետը։ Ամբողջ ժողովուրդը միաբերան անիծում էր նրան, որպես նահանգի պատուհաս։ Եվ ոչ մի փաշա, ոչ մի սարդար աղքատ գյուղացու քրտինքից այսչափ ոսկե դրամ չի հանել, որչափ այս հայը։ Իր դժբախտ հայրենակիցները նրա բավական երկարատև և դաժան վարության տակ անհավատալիորեն շատ են տանջվել։ Յուրաքանչյուր ոք այն ժամանակ երազել է միայն այն մասին, որ վերադառնա պարսից իշխանություն… Այդ մարդու բռնության ահից ամենքի լեզուն կապված է եղել… Գավառական բոլոր պաշտոնյաները նրա երկրպագուներն էին, որովհետև նրանք ազատ էին իրենց շրջաններում ուզածի պես ճնշելու ժողովրդին, միայն թե իրեն լիովին վճարեին ստացված պաշտոնների համար պահանջված գումարները»։ (Հատված` Սերգեյ Վարդանյանի «Հայաստանի մայրաքաղաքները» գրքից։ Երևան, 1996 թվական, էջ 219-220)։

Պետք է ընդգծել, որ Վագների համար զինվորական Վասիլ Բեհբութովը կողոպտիչ էր ու բռնապետ։ Իր գրքում հենց այդպես է ներկայացրել գիտնականը։ Ընդհանրապես Բեհբութովի մասին շատ են բացասական կարծիքները։ Պետք է ընդգծել, որ զինվորականի հետ լավ հարաբերություններ չուներ նաև Խաչատուր Աբովյանը։ Այս դեպքում կարելի է և ենթադրել, որ Վագների համար Բեհբութովի տեսակի բացահայտման հիմքում կարող էր կանգնած լինել և Խաչատուր Աբովյանը, ով Վագների ուղեկիցն էր ու թարգմանիչը։ Սակայն աշխարհագրագետի համար բավական կլիներ անգամ իր աչքի տեսածն ու ականջի լսածը։ Որը հիմք կծառայեր այդ մասին գրելու համար։ Սա ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ սովորաբար մեր թշնամիները դուրս են գալիս հենց ազգի ծոցից։ Սա ազգային ֆենոմեն է, բացառիկություն, որով մենք հավիտենական կյանք ենք տալիս Նժդեհի ձեռամբ սրբագրված «հայ տականքի անմրցելիության» մարգարեական խոսքերին։

Ժամանակներն առաջ են շարժվում, սակայն ազգային դիմագիծը չի փոխվում և շարունակում է պահպանել իր երանգը։ Արդյունքում՝ օտարազգի մտածողներն ամեն անգամ կարողանում են որսալ այն իրականությունը, որ մեր ազգի համար չարիք է հենց ազգի որդին։ Դա բացարձակ ճշմարտություն է։ Որը դուրս է եկել ազգային էպոսից։ Ուստի դրա դեմ պայքարելն անիմաստ է, քանի որ մենք այսպիսին ենք։

Զ․ Շուշեցի

Աղբյուր՝ 168.am

Լրահոս
Ռուբեն Սևակ․ Ինչու Նորայր Գրիգորյան. Բաց աչքերով Պարույր Սևակ․ Ռետին չեմ-թուղթ եմ Եգիպտոսում հայտնաբերվել են տասնյակ հնագույն սարկոֆագներ «Հին Երևան» ծրագիրը մայրաքաղաքի կայուն զարգացման առանցքային բաղադրիչներից է. Վարագ Սիսեռյան COVID-19-ի պատճառով Նոբելյան մրցանակաբաշխության ձևաչափը փոխվել է «Ընթրիք հիմարի հետ». Ֆրանսիս Վեբերի հանրահայտ կատակերգությունը կներկայացվի Վանաձորի թատրոնի բեմում Երևանում կանցկացվի «Արմենիա» միջազգային երաժշտական փառատոնը Երեխաները պատահականություն չեն Ֆիլմ Տ. Բագրատ եպիսկոպոս Գալստանյանի մասին Երիտասարդ դաշնակահարների ինքնատիպ ելույթը Նախանձ Սեր, խրախճանք, ժանտախտ. Մայր թատրոնի 99-րդ թատերաշրջանի մեկնարկը՝ «Դեկամերոն» բացօթյա ներկայացմամբ Միշտ ներկա Համո Սահյանին այժմ բացակա են դնում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ընդունեց նորաօծ քահանաներին (նկարներ, տեսանյութ) Շիրակի մարզի Հողմիկ գյուղի խոնարհված եկեղեցին օծվել է (նկարներ, տեսանյութ) Վահան Սաղաթելյան. Տխուր թատրոն՝ առանց հանդիսատեսի Մարո Մարգարյան․ Խեղդվելու չափ պետք ունեմ ես․․․ «Խաղաղությանը նվիրված» համերգ Նիդերլանդների Մաստրիխտ քաղաքում «Ապրե՛ք որպես ազատներ» Սաղմոս ՃԽԸ Մոցարտյան երաժշտությունը կհնչի Ֆիլհարմոնիկի լավագույն երաժիշտների կատարմամբ Մշակութային ՊՈԱԿ-ներում նորոգումներ կլինեն, ձեռք կբերեն անհրաժեշտ տեխնիկա Արժևորելով միտքն ու համառությունը. Նախագահի նստավայրում հանձնվեցին «Պողոսյան մրցանակները» «Ֆիրդուս այլընտրանքայինի» առաջին մրցանակը շնորհվում է վիետնամցի ճարտարապետին Արա Այվազյանը ներկայացրել է «Ներիր Էրգիր» երգի տեսահոլովակը Նաիրի Զարյան․ Հայերեն Մարո Մարգարյան. Հայրենի իմ հող Անկախություն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի շնորհավորական ուղերձը Հայաստանի Հանրապետության անկախության տոնի առիթով «Գութանը»՝ Տավուշում ԱՄՆ-ում 7700 դոլարով աճուրդի է հանվել Օդրի Հեփբերնի հազվագյուտ լուսանկարների հավաքածուն (լուսանկարներ) Ցուցահանդես Տորոնտոյում՝ նվիրված ՀՀ Անկախության 29-րդ ամյակին Հպարտություն Մեծ Բրիտանիայի թագավորական ակադեմիայում քննարկվում է Միքելանջելոյի քանդակը վաճառելու հարցը «Ժառանգները» սերիալը «Էմմի» մրցանակի է արժանացել Սերգեյ Կոսեմյան. «Ձայնագրեցի Բախի սյուիտները` Գրանդ Կանյոնից մինչև Սեքվոյա ազգային պարկ» Ինչու է ազգային սայլը մնում տեղում Չինաստանը դեպի Լուսին լուսնագնաց կուղակի «Դերասանին թոշակի ուղարկել՝ նշանակում է դատապարտել նրան կիսաքաղց ծերության»
website by Sargssyan