USD
EUR
RUB

«Հն­չեց կրա­կո­ցը, և մարդն այլևս չկա»

 

Ա­կա­դե­մի­կոս Վ. Մ. Բեխ­տերև

Մեր ժա­մա­նա­կա­կից դա­րաշր­ջա­նի պատ­մու­թյան այն պա­հե­րին, երբ մենք գրե­թե ա­մեն օր լու­րեր ենք ստա­նում պա­տե­րազմ­նե­րում հա­րյու­րա­վոր ու հա­զա­րա­վոր մարդ­կա­յին զո­հե­րի մա­սին, հա­մա­ռո­րեն ա­ռաջ են գա­լիս «հա­վի­տե­նա­կան» կյան­քի և ան­ձի ան­մա­հու­թյան վե­րա­բե­րյալ կարևոր հար­ցեր:

Նաև ա­ռօ­րյա կյան­քում, ա­մեն քայ­լա­փո­խի բախ­վում ենք հա­րա­զատ ու մտե­րիմ մարդ­կամց կորս­տի հետ` բա­րե­կամ­նե­րի, ըն­կեր­նե­րի, ծա­նոթ­նե­րի, ո­րոնք մա­հա­նում են բնա­կան և ոչ բնա­կան մա­հով: «Հն­չեց կրա­կո­ցը, և մարդն այլևս չկա»: «Հի­վան­դու­թյու­նը խլեց մեզ­նից մեր ըն­կե­րո­ջը, ո­րը գնաց այլ աշ­խարհ». այս­պես են ա­սում, սո­վո­րա­բար, նոր գե­րեզ­մա­նի մոտ:
Ի­րա­կա­նում ի՞նչ է տե­ղի ու­նե­նում:

Ե­թե մեր մտա­վոր ու հոգևոր կյան­քը դա­դա­րում է այն պա­հից, երբ կանգ է առ­նում սր­տի բա­բա­խու­մը, և ե­թե մենք մա­հից հե­տո պի­տի վե­րած­վենք «ոչն­չի», ան­կեն­դան մի նյու­թի, ո­րը են­թա­կա է տար­րա­լուծ­ման և հե­տա­գա փո­փո­խու­թյուն­նե­րի, ա­պա հարց է ա­ռա­ջա­նում` ի՞նչ ար­ժեք ու­նի այս կյան­քը: Ե­թե կյան­քի ա­վար­տը հոգևոր ի­մաս­տով «ո­չինչ» է, ու­րեմն ո՞վ կա­րող է գնա­հա­տել այս կյան­քը բո­լոր իր հու­զում­նե­րով ու տագ­նապ­նե­րով: Ան­գամ, ե­թե կյան­քը զար­դար­վում է ճշ­մար­տու­թյան, բա­րու­թյան և գե­ղեց­կու­թյան, հա­վեր­ժա­կան ի­դեալ­նե­րին ձգ­տող լա­վա­գույն հո­գի­նե­րով, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, յու­րա­քան­չյուր ապ­րող և գոր­ծող մար­դու հա­մար ին­չո՞վ կա­րե­լի է ար­դա­րաց­նել այս ի­դեալ­նե­րի ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րը անձ­նա­կան, շա­հա­մոլ և ինք­նա­հաճ ձգ­տում­նե­րի նկատ­մամբ: Ո­րով­հետև, ե­թե չկա ան­մա­հու­թյուն, ու­րեմն կյան­քում չկա նաև բա­րո­յա­կա­նու­թյուն, և այն­ժամ ա­ռաջ է գա­լիս «Ա­մեն ինչ թույ­լատ­րե­լի է» հա­մո­զու­մը: Ի­րա­պես, ին­չու՞ ես պի­տի հոգ տա­նեմ ու­րիշ­նե­րի մա­սին, ե­թե ես և նրանք պի­տի փո­խադր­վենք «ոչն­չի» մեջ, և այդ «ոչն­չի» հետ մեկ­տեղ վե­րաց­վում է բնա­կա­նա­բար և ա­մե­նայն բա­րո­յա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն: Մարդ ա­րա­րա­ծի մա­հը ա­ռանց հա­վի­տե­նա­կան հո­գու, ո­րին հա­վա­տում և ըն­դու­նում են բո­լոր ազ­գերն ու կրոն­նե­րը, ար­դյոք չի՞ վե­րաց­նում ընդ­հան­րա­պես է­թի­կա­յի գա­ղա­փա­րը, նաև ա­մեն ձգ­տում` դե­պի եր­ջա­նիկ և լու­սա­վոր ա­պա­գան: Ե­թե մահ­վամբ ընդ­միշտ դա­դա­րում է մար­դու գո­յու­թյու­նը, ա­պա, հարց­նում եմ` ին­չու՞ հոգ տա­նել ա­պա­գա­յի մա­սին: Վեր­ջա­պես, ին­չի՞ հա­մար է պարտ­քի զգա­ցու­մը, ե­թե մարդ­կա­յին ան­ձի գո­յու­թյու­նը դա­դա­րում է մա­հից ա­ռաջ` վեր­ջին շն­չի հետ: Ա­վե­լի ճիշտ չէ՞ր լի­նի այս դեպ­քում ո­չինչ չփնտ­րել կյան­քում, այլ միայն վա­յե­լել հա­ճույք­նե­րը, ո­րը նա տա­լիս է, քան­զի կյան­քի վախ­ճա­նից հե­տո, միևնույն է, ո­չինչ չի մնա­լու: Ինչ վե­րա­բե­րում է ու­րիշ­նե­րի նկատ­մամբ հո­գա­տար լի­նե­լուն, ար­ժե՞ ար­դյոք դրա մա­սին մտա­ծել, ե­թե «ես» և «ու­րիշ­նե­րը» վա­ղը կամ մյուս օ­րը կամ ա­վե­լի ուշ կվե­րած­վենք «ոչն­չի»: Չէ՞ որ դա ար­դեն ուղ­ղա­կի ժխ­տումն է մարդ­կա­յին հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի և ա­մեն հա­սա­րա­կայ­նու­թյան, ո­րը մեր ա­ռաջ դնում է հայտ­նի պար­տա­կա­նու­թյուն­ներ:

Ա­հա թե ին­չու մարդ­կա­յին բա­նա­կա­նու­թյու­նը չի հաշտ­վում այն մտ­քի հետ, թե մար­դը ամ­բող­ջու­թյամբ ոչն­չա­նում է իր երկ­րա­վոր կյան­քի ա­վար­տից հե­տո, և տար­բեր կրոն­նե­րը ստեղ­ծում են ան­նյու­թա­կան հո­գու կեր­պա­րը, ո­րի գո­յու­թյու­նը շա­րու­նակ­վում է գե­րեզ­մա­նից այն կողմ` որ­պես ան­մար­մին կեն­դա­նի էակ:
Այս­պի­սով, ժո­ղովր­դա­կան է­պո­սը և կրո­նա­կան մտա­հա­յաց­քը նա­խա­պես մատ­նան­շում են այն, ին­չը պետք է գի­տու­թյան հե­տա­զոտ­ման ա­ռար­կան լի­նի և ին­չը, մինչև վեր­ջին ժա­մա­նակ­նե­րը, մնում էր նրա ու­շադ­րու­թյու­նից դուրս: Ճիշտ է, փի­լի­սո­փա­յու­թյա­նը խորթ չէ ան­մա­հու­թյան գա­ղա­փա­րը, քան­զի նա ար­դեն վա­ղուց էր դրել հո­գու ան­մա­հու­թյան խն­դի­րը, ո­րը պա­հան­ջում է իր լու­ծու­մը, և ինչ­պես հայտ­նի է, Սպի­նո­զան, հե­տո նաև Կան­տը և այլ փի­լի­սո­փա­ներ ըն­դու­նում էին հո­գու ան­մա­հու­թյու­նը: Նրան­ցից մեկն ա­սում էր. «Ե­թե ըն­դու­նենք, որ կյան­քը հո­գու մեջ է, այլ ոչ թե մարմ­նի, ա­պա մահն ըն­դա­մե­նը հո­գու ա­զա­տագ­րումն է մարմ­նից. Մենք զգում ենք հո­գու մեջ ինչ-որ բան, ո­րը մահ­վան են­թա­կա չէ»: Փի­լի­սո­փա­նե­րից ո­մանք այս հար­ցում հա­րում էին քրիս­տո­նեա­կան հա­վա­տա­լիք­նե­րին:

Քրիս­տո­նեա­կան ուս­մուն­քը, ինչ­պես հայտ­նի է, խո­սում է մե­ռել­նե­րի հա­մընդ­հա­նուր հա­րու­թյան մա­սին` որ­պես խոս­տում և ա­պա­գա­յում կա­տար­վե­լիք փաս­տի, սա­կայն գի­տու­թյան ո­լոր­տի մար­դիկ կա­սեն. «Ընդ­հա­նուր հա­րու­թյա­նը պետք է հա­վա­տալ, ո­րով­հետև դա մե­ծա­գույն հրաշք է, սա­կայն գի­տա­կան միտ­քը չի կա­րող հեն­վել հա­վատ­քի վրա, դրա հա­մար էլ վա­ղուց հրա­ժար­վել է բո­լոր հրաշք կոչ­ված երևույթ­նե­րից»: Ա­հա թե ին­չու գիտ­նա­կան­նե­րից շա­տե­րը ժխ­տում են հան­դեր­ձյալ կյան­քի գա­ղա­փա­րը:
Սա­կայն, նախ­քան այս հար­ցին լու­ծում տա­լը, դուրս գանք կրո­նա­կան և այս հար­ցում նրան հա­րող փի­լի­սո­փա­յու­թյան հար­թու­թյու­նից և դառ­նանք մարդ­կա­յին ան­ձի ան­մա­հու­թյան գի­տա­կան վեր­լու­ծու­թյա­նը, այ­սինքն այն գի­տու­թյա­նը, ո­րը ճա­նաչ­վում է որ­պես ճշգ­րիտ, և տես­նենք՝ ինչ­պե՞ս պի­տի լուծ­վի մար­դու ան­մա­հու­թյան խն­դի­րը գի­տա­կան տե­սան­կյու­նից:

Ոչ այն­քան վաղ ան­ցյա­լում գի­տա­կան մտա­հա­յաց­քը հեն­վում էր «ե­րեք կե­տե­րի»` ֆի­զի­կա­կան է­ներ­գիա­յի, նյու­թի և հո­գու ճա­նաչ­ման վրա, ո­րոնք, իբր, ոչ մի ընդ­հան­րու­թյուն չու­նեին: Բայց ան­ցած դա­րի ըն­թաց­քում գի­տու­թյու­նը` հան­ձինս Մա­յեր և Հելմ­հոլց գիտ­նա­կան­նե­րի, հարս­տա­ցավ մի նոր՝ է­ներ­գիա­յի հաս­տա­տու­նու­թյան օ­րեն­քով: Ըստ այդմ, է­ներ­գիան կա­րող է փո­խա­կերպ­վել մի տե­սա­կից մյուս տե­սա­կին, այն չի ծախս­վում ու չի նվա­զում: Դրա­նից ա­ռաջ ըն­դուն­ված էր, ինչ­պես հայտ­նի է, նյու­թի հաս­տա­տու­նու­թյան սկզ­բուն­քը, այ­սինքն, նյու­թի քա­նա­կը, չնա­յած բո­լոր տե­սա­կի փո­խա­կեր­պում­նե­րին, մնում է հաս­տա­տուն: Սա­կայն ա­վե­լի ուշ գի­տա­կան հայտ­նա­գոր­ծում­նե­րը, հատ­կա­պես ռա­դիոակ­տիվ նյու­թե­րի, նաև ռենտ­գե­նյան ճա­ռա­գայթ­նե­րի հայտ­նա­գոր­ծու­մը, խարխ­լե­ցին նախ­կին պատ­կե­րա­ցում­նե­րը, քա­նի որ ակն­հայտ դար­ձավ, որ, թե­պետ աս­տի­ճա­նա­բար և դան­դաղ, նյու­թը փո­խա­կերպ­վում և անց­նում է է­ներ­գիա­յի մեջ: Մյուս կող­մից, գի­տա­կա­նո­րեն ա­պա­ցուց­ված է, որ նյու­թի ա­տոմ­նե­րը, ո­րոնք մաս­նատ­վում են է­լեկտ­րոն­նե­րի, ի­րեն­ցից ներ­կա­յաց­նում են ոչ այլ ինչ, ե­թե ոչ է­ներ­գիա­յի կենտ­րոն­ներ, հետևա­բար, ֆի­զի­կա­կան աշ­խար­հում է­ներ­գիա­յի մա­սին մենք կա­րող ենք խո­սել որ­պես էու­թյան, որն ընդ­գր­կում է իր հաս­կա­ցու­թյան մեջ և՛ ֆի­զի­կա­կան է­ներ­գիա, և՛ տե­սա­նե­լի ու շո­շա­փե­լի նյութ: Այլ կերպ ա­սած, կա­րե­լի է ըն­դու­նել, որ է­ներ­գիան պո­տեն­ցիալ վի­ճա­կի պայ­ման­նե­րում սկիզբ է դնում նյու­թին` մա­տե­րիա­յին կամ մաս­սա­յին, իսկ վեր­ջինն էլ, այս կամ այլ պայ­ման­նե­րում, կա­րող է մաս­նատ­վել մի շարք ֆի­զի­կա­կան է­ներ­գիա­նե­րի: Այս խնդ­րի լուծ­մա­նը մո­տե­նա­լով` Դե­կարտն ա­սում էր, որ նյու­թը «շար­ժում է» կամ «ուժ է»: Այ­սինքն, բո­լոր մար­մին­նե­րը կա­րող են ի­րեն­ցից մաս­նիկ­ներ տա­րան­ջա­տել ա­վե­լի թույլ կեր­պով, քան ռա­դիոակ­տիվ նյու­թե­րը: Դա ցույց է տա­լիս, որ նյու­թը հատ­կու­թյուն ու­նի դան­դաղ տար­րա­լուծ­վե­լու: Այս­պի­սով, նյու­թի ռա­դիոակ­տի­վու­թյու­նը, տար­րա­լու­ծու­մը, տա­րան­կու­մը (դի­սո­ցիա­ցիան), ա­պա­նյու­թա­կա­նա­ցու­մը` դրանք բո­լո­րը հո­մա­նիշ­ներ են: Է­լեկտ­րա­կա­նու­թյու­նը և արևա­յին ջեր­մու­թյու­նը այլ բան չեն, ե­թե ոչ տա­րան­ջատ­ված նյութ:

Բայց սրան­ցից այն կողմ մնում է հոգևոր աշ­խար­հը կամ, այս­պես ա­սած, հո­գե­կան, ա­վե­լի ճիշտ` նյար­դա­յին-հո­գե­կան գոր­ծու­նեու­թյու­նը, որ ան­մի­ջա­կա­նո­րեն մեր կող­մից ճա­նաչ­վում է որ­պես ինք­նա­դի­տարկ­ման և ինք­նաքն­նու­թյան ճա­նա­պար­հով բա­ցա­հայտ­վող երևույթ­նե­րի աշ­խարհ: Ա­ռար­կա­յա­կան աշ­խար­հը չի կա­րող ինքն ի­րեն դի­տար­կել, միևնույն ժա­մա­նակ, ճա­նաչ­վում է մեր կող­մից ոչ այլ կերպ, ե­թե ոչ միայն մեր ներ­քին ապ­րում­նե­րի մի­ջո­ցով, այ­սինքն այն սու­բյեկ­տիվ աշ­խար­հի, որն ինք­նաքն­նու­թյամբ և ինք­նա­դի­տարկ­մամբ է բա­ցա­հայտ­վում

Ռու­սե­րե­նից թարգ­մա­նու­թյու­նը`
Դար­բա­սի հոգևոր հո­վիվ տեր Ըն­ծա քա­հա­նա ՄԻՐ­ԶՈ­ՅԱ­ՆԻ

Աղբյուր՝ Irates.am

Լրահոս
Փա­րի­սե­ցիու­թ­յուն է, երբ տես­նում ենք մարդ­կանց գոր­ծո­ղու­թ­յուն­նե­րը, բայց չենք նկա­տում Աստ­ծո գոր­ծե­րը Դպրոցներում աշնանային արձակուրդը կերկարաձգվի ևս երկու շաբաթով Պատանիները նվագելով հավաքել են 600,000 դրամ ու փոխանցել Զինծառայողների ապահովագրության հիմնադրամին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ընդունեց նորաօծ քահանաներին Տղաներ, մենք հետևում ենք ձեզ, ապավինում ենք ձեզ և հավատում ենք ձեր անկոտրում ուժին. Տիգրան Մանսուրյան «Ճշ­մար­տու­թ­յունն է կարևոր, ես ճշ­մար­տու­թ­յուն հա­մա­րում եմ այն ա­մե­նը, ին­չը շա­րու­նա­կվում է» Ճշմար­տու­թ­յան միակ աղ­բ­յու­րը Ա Պետրոս 1.23 Սիմֆոնիկ նվագախումբը կկազմակերպի համերգներ. հասույթը կփոխանցվի Զինծառայողների հիմնադրամին Բաքվի կինոկենտրոնը հրաժարվել է Մել Գիբսոնի մասնակցությամբ ֆիլմեր ցուցադրելուց Համավարակի հետևանքով կյանքից հեռացել է ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Հարություն Թոփիկյանը Հոգևորականաց հերթական խումբը մեկնեց առաջնագիծ՝ զորավիգ լինելու հայրենյաց պաշտպաններին Ռազմիկ Դավոյան․ Աղերսանք Ընդ­հատ­ված թռիչք Շու­շի՝ սպի­տակ ե­րազ Ոչ մի պատճառ չպետք է խոչընդոտի, որպեսզի այս ձգձգվող պատերազմին վերջակետ դնենք. Գուգարաց թեմի առաջնորդ Տեր Սեպուհ արքեպիսկոպոս Չուլջյան Հավատում ենք, որ կհաղթենք Ոչ միայն կայացած, այլեւ սկսնակ արվեստագետներն են աջակցում հայրենիքին Սերգեյ Սմբատյանը միացել է Հայերի ասամբլեայի նախաձեռնած մշակույթի համաշխարհային գործիչներին համախմբող մարդասիրական ակցիային Մշակույթը սահմաններ չի ճանաչում. բելգիահայ երաժիշտը նվագել է Շուշիի մզկիթում Աճուրդ, որի հասույթ կուղղվի Զինծառայողների Ապահովագրության հիմնադրամին «Աստ­ված մեզ հետ է և մեր ար­դար գոր­ծին զո­րա­վիգ» Սուրբ Խարիթյանների, Արտեմեա և Քրիստափոր սուրբ վկաների և երկու կանանց` Կալինիկեի և Ակյուլինեի հիշատակության օր «Մենք մոտ ենք հաղթանակին, մենք պարտավոր ենք այս ճակատամարտը, ավելի ճիշտ՝ այս գոյամարտը, հաղթանակով ավարտել».Տեր Սեպուհ արք. Չուլջյան Սուրբ Բարսեղ եպիսկոպոսի ճառը հարյուր տասնհինգերորդ (ՃԺԵ) սաղմոսի մասին Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյանը ռումինահայերին և բուլղարահայերին հաղթանակի համար միասնության և պայքարի կոչ է արել Արցախցիները՝ Բյուրականի աստղադիտարանում Գավառի պետթատրոնը արցախցի փոքրիկների համար կազմակերպեց բացօթյա ներկայացում Օղորմի ինձ, Ձեզ երանի… Տեղերի Սբ. Աստվածածին եկեղեցի «ԵԹԵ ԱՍՏՎԱԾ ՄԵԶ ՀԵՏ Է ,ԱՊԱ Ո՞Վ ԿԱՐՈՂ Է ՄԵԶ ՀԱԿԱՌԱԿ ԼԻՆԵԼ…» Տ. Սիոն արքեպիսկոպոս Միսաք Մեծարենց. Հիվանդի հևքեր «Հայաստանը խաղաղության, մշակույթի և հոգևոր երկիր է». հանրահայտ դերասանը միացել է Իտալիայի մտավորականների կողմից ստորագրված կոչին «Երազ իմ երկիր հայրենի» երգը՝ Ղազանչեցոց եկեղեցուց «Ով ձեռք է բերել համբերություն, նա ձեռք է բերել փրկության հույս» Ներսես Աթաբեկյան. Ակվարել Հուսիկ Արա. էլեգիա Զոհվել է «Թևանիկ» ֆիլմի գլխավոր դերակատարներից Հովհաննես Խոդերյանը Մահացել է գեղանկարիչ, լուսանկարիչ Վահան Քոչարը Մենք կերտում ենք մեր պատմության ամենափայլուն էջերից մեկը. Հուսիկ Արան վստահ է՝ հաղթելու ենք
website by Sargssyan