USD
EUR
RUB

Պա­տե­րազմ է, պա­տե­րազմ է մո­լեգ­նում հա­յոց աշ­խար­հում

 

(Նախորդ մասը)

Ի՞նչ էի ա­ռա­ջար­կում: Հույս ու­նե­նալ, թե Թուր­քիան և Ադր­բե­ջա­նը ա­ռանց ար­տա­քին ճնշ­ման կըն­դու­նեն ի­րենց պատ­մա­կան մեղ­սա­գոր­ծու­թյու­նը, ա­ռա­ջի­նը` 1915 թ. Արևմտյան Հա­յաս­տա­նում և Ա­նա­տո­լիա­յում 1,5 մի­լիոն հա­յե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը, ա­ռա­ջի­նը և երկ­րոր­դը` 1918 թ. Բաք­վում ի­րա­կա­նաց­րած հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը, ան­հու­սա­լի գործ էր: Ո­րով­հետև ցե­ղաս­պա­նու­թյուն­նե­րի ճա­նա­չու­մը ինչ­պես քա­ղա­քա­կան, ի­րա­վա­կան, այն­պես էլ բա­րո­յա­կան կա­տե­գո­րիա է, իսկ այդ եր­կր­ներն ա­պա­ցու­ցել են, որ ի­րենք զուրկ են նման հատ­կու­թյուն­նե­րից: Նրանց հետ պետք էր խո­սել ի­րա­վա­բա­նու­թյան լեզ­վով, հարկ էր մի­ջազ­գա­յին հա­մա­պա­տաս­խան ա­տյան­նե­րում ի­րա­վա­կան հե­տապ­նդ­ման գոր­ծըն­թաց սկ­սել` Բաք­վից ֆի­նան­սա­կան փոխ­հա­տու­ցում պա­հան­ջե­լու ուղ­ղու­թյամբ:

Այս ա­ռա­ջարկն ա­րել էի՝ ա­ռաջ­նորդ­վե­լով գա­լիք պա­տե­րազ­մի ան­խու­սա­փե­լիու­թյան տրա­մա­բա­նա­կան գա­ղա­փա­րով, որ­պես կան­խար­գե­լիչ մի­ջոց:
Ո՞վ պետք է նա­խա­ձեռ­ներ այդ գոր­ծըն­թա­ցը. ըստ իս՝ Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան մար­մին­նե­րը, կու­սակ­ցու­թյուն­նե­րը, հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րը, հա­րյու­րա­վոր հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րը, դիպ­լո­մա­վոր պատ­մա­բան­նե­րը, տն­տե­սա­գետ­ներն ու ի­րա­վա­բան­նե­րը:
Եվ ի՞նչ՝ ձայն բար­բա­ռոյ յա­նա­պա­տի:

Գեթ մեկ տն­տե­սա­գետ չա­սաց՝ հաշ­վարկս ճի՞շտ էր, թե՞ սխալ: Գեթ մեկ ի­րա­վա­գետ չանդ­րա­դար­ձավ՝ դա­տաի­րա­վա­կան հե­տապն­դու­մը հե­ռան­կար ու­նե՞ր, թե՞ ոչ:
Քա­նիցս բարձ­րա­ձայ­նե­ցի՝ վե­րահ­րա­տա­րա­կեք ան­վա­նի քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ Բախ­շի Իշ­խա­նյա­նի 1920 թ. Թիֆ­լի­սում հա­յե­րեն և ռու­սե­րեն լույս տե­սած «Բա­գուի մեծ սար­սափ­նե­րը: Ան­կե­տա­յին ու­սում­նա­սի­րու­թիւն սեպ­տեմ­բե­րեան անց­քե­րի 1918 թ.» գիր­քը, որ­տեղ հե­ղի­նա­կը ման­րա­մաս­նո­րեն, վի­ճա­կագ­րա­կան ճշգր­տու­թյամբ ներ­կա­յաց­րել էր Բաք­վի 77 հա­զար հայ բնակ­չու­թյան 30 հա­զա­րի ցե­ղաս­պան­դը: Դա կա­րող էր լի­նել զո­րեղ քա­րոզ­չա­մի­ջոց, քան­զի կաս­կա­ծից վեր է, որ ե­թե Ադր­բե­ջանն ու­նե­նար նման «հաղ­թա­թուղթ», աշ­խար­հով մեկ վայ­նա­սուն կբարձ­րաց­ներ, ինչ­պես ե­ղավ Խո­ջա­լուի պա­րա­գա­յում:

Ո­չի՛նչ չար­վեց, թեև հրա­տա­րակ­վում էին հա­զա­րա­վոր ա­պուշ գր­քեր:
Այս ի­րա­վի­ճակն ինձ հու­սա­խա­բեց, բայց չհու­սալ­քեց:

Ինչ­պես հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թյան ճա­նա­չումն ու դա­տա­պար­տու­մը, այն­պես էլ քա­ղա­քա­կա­նո­րեն «կիրթ» ձևա­կերպ­մամբ՝ դրա «հետևանք­նե­րի վե­րա­ցու­մը», վա­ղե­մու­թյան ժամ­կետ չու­նեն:
Վեր­ջին տա­րի­նե­րին ակն­հայտ հե­տաք­րք­րու­թյուն էր դրսևոր­վում Օս­մա­նյան Թուր­քիա­յում հա­յոց տն­տե­սա­կան կո­րուստ­նե­րի քն­նարկ­ման ու լու­սա­բան­ման հան­դեպ: Թուր­քիա­յում հրա­տա­րակ­վում էին գր­քեր (Թա­ներ Աք­չամ, ՈՒն­գուր ՈՒ­միթ, Սաիթ Չե­թի­նօղ­լու, Նևզաթ Օ­նա­րա, Այ­շե Հյու­րի), ե­րի­տա­սարդ թուրք մաս­նա­գետ­ներն ու­սում­նա­սի­րում էին Թուր­քիա­յում հայ վա­ճա­ռա­կա­նու­թյան պատ­մու­թյան հար­ցեր, ա­մե­րի­կյան ու եվ­րո­պա­կան մա­մու­լում ստեպ-ստեպ երևան էին գա­լիս նույ­նու­ղի հրա­պա­րա­կում­ներ: Մտա­ծե­լու տե­ղիք էր տա­լիս նման «հո­գա­ծու­թյու­նը», այ­նինչ հա­յե­րիս հա­մար դա պետք է լի­նի ֆի­նան­սա­նյու­թա­կան կո­րուստ­նե­րի փոխ­հա­տուց­ման դա­տաի­րա­վա­կան հե­տապ­նդ­ման հիմք:

Ինչ­պես վերևում ա­սա­ցինք, 1919 թ. Փա­րի­զի Խա­ղա­ղու­թյան վե­հա­ժո­ղո­վում մենք ներ­կա­յաց­րել էինք եր­կու` քա­ղա­քա­կան, ի­մա` տա­րած­քա­յին, և ֆի­նան­սա­նյու­թա­կան պա­հանջ՝ 19 մլրդ 130 մլն 932 հա­զար ֆրան­կի տես­քով: Ան­ցյալ մեկ դա­րի ըն­թաց­քում մենք մեր բո­լոր մտա­վոր, ֆի­նան­սա­կան, կազ­մա­կերպ­չա­կան մի­ջոց­ներն ուղ­ղոր­դել ենք ա­ռա­ջի­նին, մո­ռա­նա­լով երկ­րոր­դի մա­սին, այ­սինքն, գո­ղո­նը հա­մա­րել ենք վերջ­նա­կա­նա­պես կորս­ված, հա­յոց բռ­նա­զավթ­ված ինչ­քը՝ երկ­րոր­դա­կան: Բայց ար­դյո՞ք դա ան­դառ­նա­լիո­րեն կորս­ված է ու երկ­րոր­դա­կան:

Դեռևս 1970 թ. լի­բա­նա­նաբ­նակ գրող, պատ­մա­բան Լևոն Վար­դա­նը իր «Հայ­կա­կան Տասն­հին­գը եւ հա­յե­րու լքեալ գոյ­քե­րը» գր­քում նշում էր. «Խօ­սիլ հայ­կա­կան պա­հանջ­նե­րու մա­սին՝ ը­րին շա­տեր, գրել՝ նո՛յն­պէս. եւ, սա­կայն, այդ բո­լո­րին մէջ, այդ բո­լո՛ր տե­սա­կի պա­հանջ­նե­րուն մէջ յա­ճախ մոռ­ցուե­լու դա­տա­պար­տուե­ցան կա­րե­լիու­թիւնն ու անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը լքեալ գոյ­քե­րը դրա­մա­նի­շով ար­տա­յայ­տող թիւ ու քա­նա­կին, եւ այս մէ­կը՝ կա՛մ ա­նոր հա­մար, որ հայ­կա­կան պա­հանջ­նե­րով զբա­ղող­ներ հե­տապն­դել ու­զե­ցին նախ հող հայ­րե­նին եւ ա­պա՛ միայն այլ բան, եւ կամ ալ ա­նոր հա­մար, որ երկ­րոր­դա­կան թուող լքեալ գոյ­քե­րը ար­դէ՛ն իսկ կը նկա­տուէին վերջ­նա­կա­նօ­րէն կոր­սուած:

Բայց Հայ­կա­կան Դա­տի ան­բա­ժա­նե­լի մէկ մասն է պա­հան­ջը հա­յե­րու նիւ­թա­կան կո­րուստ­նե­րուն, ո­րուն հետ, դժ­բախ­տա­բար, եւ որ­քան որ ծա­նօթ է մե­զի, զբա­ղած է ո՛չ մէ­կը հա­յոց պատ­մու­թեան քն­նիչ­նե­րէն: Իսկ ե­թէ գտ­նուած են զբա­ղող­ներ՝ ա­նոնք ալ չեն ան­ցած ընդ­հա­նուր կար­ծիք­նե­րէ եւ քն­նու­թեան չդի­մա­ցող եզ­րա­կա­ցու­թիւն­նե­րէ ան­դին. ա­հա թէ ին­չու՛ հա­մար այ­սօր հա­յե­րու լքեալ գոյ­քե­րուն ար­ժե­ւո­րու­մով զբա­ղիլ փոր­ձող ո՛­րե­ւէ մէ­կը ինք­զինք կը գտ­նէ ամ­բող­ջա­կան բա­ցա­կա­յու­թեա­նը առ­ջեւ այն աղ­բիւր­նե­րուն, ո­րոնք կր­նա­յին առ­նուազն օ­ժան­դա­կել իր գնա­հա­տու­մի ճի­գին:
Այ­սօր, ե­թէ կ’ու­զուի նո՛յ­նիսկ հե­ռա­ւոր կեր­պով նշել իս­կա­կան քա­շը նիւ­թա­կան կո­րուս­տին եւ ա­նոր հո­ղա­յի­նի՛ն նաեւ, անհ­րա­ժեշտ է լրիւ կեր­պով ճանչ­նալ ըն­կե­րա­յին եւ նիւ­թա­կան վի­ճակն ու կեն­սա­մա­կար­դա­կը Տասն­չոր­սի ա­րեւմ­տա­հա­յու­թեան եւ ա­րե­ւե­լա­հա­յու­թեան. եւ ո­րով­հե­տեւ այս ուղ­ղու­թեամբ կը գտ­նուի ո՛չ մէկ վի­ճա­կագ­րու­թիւն կամ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն՝ գնա­հա­տան­քի ո­րե­ւէ ճիգ ան­պայ­ման պի­տի բա­խի ան­տե­ղի­տա­լի, ան­բե­կա­նե­լի եւ ա­նյաղ­թա­հա­րե­լի այն ար­գել­քին, որ կը ծած­կէ ու­ղին լքեալ գոյ­քե­րուն ա­ռաջ­նոր­դող:

Հա­կա­ռա՛կ սա ճշ­մար­տու­թեան, սա­կայն, իւ­րա­քան­չիւր հա­յու ա­ւագ պար­տա­կա­նու­թիւնն է ա՛ռ­նուազն ճանչ­նալ ա­հա­ւո­րու­թիւ­նը կո­րուս­տին, զոր ե­թէ այ­սօր չի կր­նար հայ պատ­մու­թեան ու­սա­նո­ղը պատ­կե­րաց­նել յս­տակ ու մէ­կին գի­ծե­րով՝ կա­րող է, սա­կայն, ա՛ռ­նուազն տալ ա­նոր թե­րաս­տուե­րա­յին մէկ պատ­կե­րը: Գու­ցէ ո­մանց հա­մար ա­նըն­դու­նե­լի թուի այս մէ­կը, բայց ա­նի­կա ա­ռա­ւե­լա­գո՛յնն է, զոր կա­րող է կա­տա­րել հայ պատ­մու­թիւ­նը զն­նող ո­րե­ւէ մարդ»:
Ա­հա այս ամ­բող­ջը ես հա­մա­րե­ցի իմ «ա­ւագ պար­տա­կա­նու­թիւն»:

Բաք­վի մա­սին գր­քիցս տա­սը տա­րի անց՝ 2016-ին, հրաշ­քով հրա­տա­րա­կե­ցի «Հա­յոց տն­տե­սա­կան ցե­ղաս­պա­նու­թյուն: Հա­յե­րի տն­տե­սա­կան գոր­ծու­նեու­թյու­նը ներ­կա­յիս Թուր­քիա­յի տա­րած­քում մինչև 1915 թվա­կա­նը: Փաս­տե­րի ժո­ղո­վա­ծու» 500-է­ջա­նոց գիր­քը: Հա­րյու­րա­վոր աղ­բյուր­նե­րի հի­ման վրա ու­սում­նա­սի­րել էի Թուր­քիա­յի 100 քա­ղաք­նե­րում մեր տն­տե­սա­կան ներդ­րու­մը, ունևոր դա­սի ըն­չազր­կու­մը և սպան­դը, տն­տե­սա­կան բնա­գա­վա­ռի 67 ա­ռա­վել նշա­նա­վոր ան­ձանց կեն­սագ­րու­թյուն­ներ, ներ­կա­յաց­րել 48 հա­յա­պատ­կան ֆի­նան­սա­վար­կա­յին հաս­տա­տու­թյուն­ներ, ար­տադ­րա­կան ձեռ­նար­կու­թյուն­ներ ու տն­տե­սա­կան միու­թյուն­ներ, զե­տե­ղել 100 գո­վազ­դա­պատ­կեր և ա­վե­լի քան 400 լու­սան­կար:
Ին­չու՞ էի այս­քան չար­չար­վել: Գր­քումս թվարկ­ված են ու­նեզ­րկ­ված հա­զա­րա­վոր մարդ­կանց ազ­գա­նուն­ներ, ո­րոնց՝ ցե­ղաս­պա­նու­թյուն վե­րապ­րած­նե­րի ժա­ռանգ­նե­րի չոր­րորդ սե­րուն­դը սփռ­ված է աշ­խար­հով մեկ: Այդ ժա­ռանգ­ներն ի­րա­վունք ու­նեն Թուր­քիա­յից պա­հան­ջե­լու ֆի­նան­սա­նյու­թա­կան փոխ­հա­տու­ցում՝ դի­մե­լով ՄԻԵԴ կամ ՄԱԿ-ի Մար­դու ի­րա­վունք­նե­րի կո­մի­տե ¥հայ­ցա­դի­մում­նե­րի բա­վա­րար­ման նա­խա­դե­պեր կան թե մե­կում, թե մյու­սում¤: Ա­ռա­ջար­կում էի ստեղ­ծել մի­ջազ­գա­յին ի­րա­վուն­քի մաս­նա­գետ­նե­րից, տն­տե­սա­գետ­նե­րից, պատ­մա­բան­նե­րից բաղ­կա­ցած, պե­տա­կան կամ հա­սա­րա­կա­կան հո­վա­նի ու­նե­ցող մի մար­մին, ո­րը կուղ­ղոր­դեր ու կա­ջակ­ցեր ժա­ռանգ­նե­րին: Եվ խն­դի­րը զուտ ֆի­նան­սա­կան, նյու­թա­կան չէր, խն­դի­րը թե ֆի­նան­սա­նյու­թա­կան էր և թե բա­րո­յա­կան… Խն­դի­րը պատ­մա­կան ար­դա­րու­թյան հաս­նե­լու մեջ էր:

Ան­ցավ չորս տա­րի և՝ ո՛չ մի ար­ձա­գանք:
Շա­րու­նա­կե­ցի աշ­խա­տել, գիրքս լրամ­շա­կե­ցի, ա­վե­լաց­րի ևս 25 քա­ղաք ու 250 էջ նոր նյու­թեր և փաս­տաթղ­թեր: ¥Չեմ մտա­ծում ան­գամ այդ ա­մե­նը հրա­տա­րա­կե­լու կամ անգ­լե­րեն թարգ­մա­նե­լու մա­սին, ո­րով­հետև ոչ մի, ա­ռա­վել ևս այս իշ­խա­նու­թյան աչ­քի լույ­սը չեմ ե­ղել ու չեմ¤: Ես ըն­դա­մե­նը կա­տա­րել ու կա­տա­րում եմ հայ մար­դու և քա­ղա­քա­ցու իմ պարտ­քը:

ԵԶ­ՐԱ­ՀԱՆ­ԳՈՒՄ­ՆԵՐ
1. Ան­կա­խու­թյու­նից ի վեր մենք թույլ ենք տվել ան­նե­րե­լի ռազ­մա­վա­րա­կան սխալ՝ մշ­տա­պես ե­ղել ենք պաշտ­պան­վո­ղի և ոչ նա­խա­հար­ձա­կի դե­րում: Սպա­սել ենք թշ­նա­մին հար­ձակ­վի, ռազ­մի դաշ­տում հաղ­թել ենք ու դին­ջա­ցել: Այ­նինչ կա­րող էինք ռազ­մա­դաշ­տը տե­ղա­փո­խել դա­տաի­րա­վա­կան հար­թու­թյուն՝ ցե­ղաս­պա­նու­թյուն ի­րա­կա­նաց­րած Թուր­քիա­յից և Ադր­բե­ջա­նից մի­ջազ­գա­յին ա­տյան­նե­րում ֆի­նան­սա­նյու­թա­կան հա­տու­ցում ստա­նա­լու պա­հան­ջով: Ես ա­մե­նայն հար­գան­քով եմ վե­րա­բեր­վում Հայ Դա­տը պաշտ­պա­նող կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րին և ան­հատ­նե­րին, բայց իմ ա­ռա­ջար­կը ան­տես­ված-մո­ռաց­ված պա­հան­ջի հի­շե­ցում էր, 1919 թ. պա­հան­ջա­փա­թե­թի վե­րա­կան­գն­ման կոչ:

2. Նա­յում եմ Երևա­նում ՄԱԿ-ի գրա­սե­նյա­կի, Եվ­րա­միու­թյան ներ­կա­յա­ցուց­չու­թյան, ԱՄՆ-ի և այլ եր­կր­նե­րի դես­պա­նու­թյուն­նե­րի առջև Ար­ցա­խի և Հա­յաս­տա­նի հան­դեպ Թուր­քիա­յի և Ադր­բե­ջա­նի ան­թա­քույց ագ­րե­սիան դա­տա­պար­տե­լու պա­հան­ջով բո­ղո­քի ցույ­ցե­րին, աշ­խար­հի բազ­մա­թիվ քա­ղաք­նե­րում Ար­ցա­խի ճա­նաչ­ման կո­չով ազ­գա­կից­նե­րիս եր­թե­րին ու չեմ զար­մա­նում, որ աշ­խար­հը բե­րա­նը ջուր է ա­ռել: Ա­վե­լին, թույլ է տա­լիս, որ խե­լա­գար Էր­դո­ղա­նը մատ թափ տա և շան­տա­ժի լեզ­վով ա­սի՝ է հե՜յ Եվ­րո­պա, է հե՜յ Ա­մե­րի­կա, է հե՜յ Ռու­սաս­տան, դուք չգի­տեք ում հետ գործ ու­նեք: Չեմ զար­մա­նում, ո­րով­հետև ա­մեն մեկն ի՛ր շահն ու­նի: Մեր ազ­գա­յին շա­հը պի­տի պաշտ­պա­նենք մենք ինք­ներս:

3. Պա­տե­րազմ­նե­րը, որ­պես կա­նոն, հան­գեց­նում են ար­տա­քին ու ներ­քա­ղա­քա­կան, տն­տե­սա­կան, բա­րո­յա­հո­գե­բա­նա­կան, մտա­ծե­լա­կեր­պա­յին լր­ջա­գույն փո­փո­խու­թյուն­նե­րի, ին­չը են­թադ­րում է սթափ, հա­վա­սա­րակ­շռ­ված, ան­խու­ճապ վար­վե­լա­կերպ: Ներ­քա­ղա­քա­կան խն­դիր­նե­րի մա­սին չեմ խո­սի՝ պայ­մա­նա­վոր­ված ռազ­մա­կան դրու­թյան պայ­ման­նե­րում ԶԼՄ-նե­րի հան­դեպ սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րով: Կանդ­րա­դառ­նամ ար­տա­քին քա­ղա­քա­կան աս­պա­րե­զին: Հա­յաս­տա­նի ղե­կա­վա­րու­թյու­նը պար­զա­պես պար­տա­վոր է լի­նե­լու հա­մար­ձակ ու դի­մե­լու կտ­րուկ քայ­լե­րի: Հարկ է դի­վա­նա­գի­տա­կան դե­մարշ­ներ կա­տա­րել բո­լոր այն եր­կր­նե­րի հան­դեպ, ո­րոնք ոչ միայն հրա­պա­րա­կավ կամ ծա­ծուկ սա­տա­րում են Թուր­քիա­յի և Ադր­բե­ջա­նի ագ­րե­սիա­յին, այլև զի­նում են մի­ջազ­գա­յին հան­ցա­գործ­նե­րին: Ա­ռա­ջին հեր­թին, հարկ է խզել դի­վա­նա­գի­տա­կան հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը Իս­րա­յե­լի հետ: Դա­վիթ Ան­հաղթ կամ Ներ­սես Լամբ­րո­նա­ցի լի­նել պետք չէր հաս­կա­նա­լու, որ դես­պա­նու­թյուն բա­ցել չէր կա­րե­լի այդ երկ­րում, ո­րի դիր­քո­րո­շու­մը հայտ­նի էր վա­ղուց ան­տի: Ար­ժե՞ր այդ քայ­լով ստ­վեր ձգել հայ-ի­րա­նա­կան հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի վրա: Ար­ժե՞ր դես­պա­նա­տուն բա­ցել և կարճ ժա­մա­նակ անց դես­պա­նին հետ կան­չել:

4. Այս հրա­պա­րակ­ման սկզ­բում նշե­ցի քա­ղա­քակր­թա­կան պա­տե­րազ­մի մա­սին: Ով­քե՞ր են մեր քա­ղա­քակր­թա­կան թշ­նա­մի­նե­րը:
Թուր­քիան հա­մաշ­խար­հա­յին ե­նի­չեր է՝ իր օս­մա­նյան ան­ցյա­լով ու հան­րա­պե­տա­կան ներ­կա­յով, զավ­թող, բռ­նա­ցող, ան­կիրթ ու լպիրշ: Թեև ե­նի­չե­րու­թյա­նը վերջ է տր­վել 1826 թ., սա­կայն թուր­քի ազ­գէա­կան այդ կո­դը պահ­պան­վել է ան­խա­թար, և ան­պատ­ժե­լիու­թյան բար­դույ­թով ապ­րող այդ պե­տու­թյան ողջ պատ­մու­թյու­նը կա­րե­լի է բնո­րո­շել մի քա­նի բա­ռով՝ բնաջն­ջել ու­րի­շին, ոչն­չաց­նել ու­րի­շի ստեղ­ծա­ծը կամ յու­րաց­նել:

Թուր­քե­րը հա­մաշ­խար­հա­յին մշա­կույ­թին, քա­ղա­քակր­թու­թյա­նը ո­չի՛նչ չեն տվել, ինչ էլ ու­նեն՝ հա­յից ու հույ­նից ա­վա­րա­ռած-յու­րաց­րածն է: Վեր­ջին ա­պա­ցույ­ցը՝ Սուրբ Սո­ֆիա­յի տա­ճա­րը մզ­կի­թի վե­րա­ծելն էր, որ­տեղ ե­նի­չեր Էր­դո­ղա­նը նա­մազ ա­րեց:
Է՛լ ա­վե­լի խայ­տա­ռակ, խղ­ճա­լի վի­ճա­կում է ստի ու կեղ­ծի­քի մեջ գլ­խո­վին թա­թախ­ված, հո­գե­կան ան­հա­վա­սա­րակ­շիռ վի­ճա­կում գտն­վող, սե­փա­կան եր­կի­րը Թուր­քիա­յի վի­լա­յե­թի վե­րա­ծած Ա­լիևի Ադր­բե­ջա­նը: Ադր­բե­ջան­ցի­ներն ի՞նչ ներդ­րում ու­նեն հա­մաշ­խար­հա­յին քա­ղա­քակր­թու­թյան մեջ: Ադր­բե­ջան­ցի թուր­քե­րը որևէ առն­չու­թյուն չու­նեն ան­գամ նավ­թի հետ: Նավ­թար­դյու­նա­բե­րու­թյու­նը հիմ­նել ու զար­գաց­րել են Ալ. Ման­թա­շյանցն ու Ս. Լիա­նո­սյա­նը, շվեդ Նո­բել եղ­բայր­նե­րը, ֆրան­սիա­ցի հրեա­ներ Ռոտ­շիլդ­նե­րը, ռուս Կո­կորևն ու Գու­բո­նի­նը և թվար­կած­նե­րիս հա­րյու­րա­վոր հետ­նորդ­նե­րը:

Այս ա­մե­նը, ինչ ա­սում եմ, դա­տար­կա­բա­նու­թյուն չէ, ես տա­րի­ներ շա­րու­նակ աս­վածն ա­պա­ցու­ցել եմ և նո­րից ու նո­րից կա­պա­ցու­ցեմ:
Ա­յո, հա­յոց քա­ղա­քակր­թու­թյու­նը հա­մաշ­խար­հա­յին քա­ղա­քակր­թու­թյան ան­քակ­տե­լի բա­ղադ­րյալն է, իսկ մեր քա­ղա­քակր­թու­թյան ան­բա­ժան մա­սը ղա­րա­բաղ­ցի­նե­րի ներդ­րումն է:
Ի՞նչ են նրանք տվել ի­րենց ժո­ղովր­դին՝ ա­կա­նա­վոր պե­տա­կան, ռազ­մա­կան ու քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­ներ, Աստ­վա­ծընտ­րյալ հոգևո­րա­կան­ներ, ար­վես­տի, մշա­կույ­թի և կր­թու­թյան նվի­րյալ­ներ, ան­վա­նի գրող­ներ ու լրագ­րող­ներ, համ­բա­վա­վոր բիզ­նես­մեն­ներ և այլն, և այլն: ¥Հի­մա տե­ղը չէ, բայց ա­պա­գա­յում գու­ցե մի ա­ռան­ձին ցանկ հրա­պա­րա­կեմ¤: Թուր­քիան և Ադր­բե­ջա­նը միա­սին վերց­րած ան­գամ չեն կա­րող հա­մե­մատ­վել Ար­ցա­խի քա­ղա­քակր­թա­կան ներ­դր­ման հետ: Ադր­բե­ջան­ցին ու թուր­քը, ա­հա, մեր քա­ղա­քակր­թու­թյան ղա­րա­բա­ղյան այդ շերտն են ու­զում վե­րաց­նել, ինչ­պես վար­վե­ցին արևմտա­հա­յոց բա­ղադ­րա­մա­սի հետ:
Չե՜ն հա­ջո­ղե­լու: Ո­րով­հետև քա­ղա­քակր­թա­կան ար­ժեք­ներն անս­պա­նե­լի են:

5. Այս պա­տե­րազ­մը մեզ պար­տադր­ված է, պա­տե­րազմ է ոչ միայն Ար­ցա­խի ու Հա­յաս­տա­նի, այլև ողջ հա­յու­թյան դեմ:
Ե­րիցս ի­րա­վա­ցի էր լու­սա­հո­գի ի­մաս­տուն Սոս Սարգ­սյա­նը, երբ ա­սում էր, թե՝ Ղա­րա­բա­ղը Ադր­բե­ջա­նի հա­մար տա­րածք է, իսկ մեզ հա­մար՝ հայ­րե­նիք: Բայց ժա­մա­նա­կը բե­րեց իր սր­բագ­րում­նե­րը՝ թե Ար­ցա­խը և թե Հա­յաս­տա­նը ե­նի­չեր Էր­դո­ղա­նի ու խե­լա­գար Ա­լիևի հա­մար վե­րած­վե­ցին բռ­նա­զավթ­ման են­թա­կա տա­րածք­նե­րի: Նրանց ա­տե­լու­թյու­նը խտաց­ված է ֆոս­ֆո­րա­յին ու կա­սե­տա­յին ռում­բե­րի մար­տագլ­խիկ­նե­րի մեջ:
Չե՜ն հա­ջո­ղե­լու:
Ո­րով­հետև զեն­քը ձեռ­քին կռ­վում է Զին­վո­րը, ո­րը պաշտ­պա­նում է իր կյան­քը, ըն­տա­նի­քի պա­տի­վը, Հայ­րե­նի­քի լի­նե­լիու­թյու­նը:
31 հոկ­տեմ­բե­րի, 2020 թ.

Խա­չա­տուր ԴԱ­ԴԱ­ՅԱՆ

Հ. Գ. Այս հրա­պա­րակ­մա­նը ձեռ­նա­մուխ ե­ղա պա­տե­րազ­մի սկզ­բից և ա­վար­տե­ցի, երբ ա­ղե­տը դեռ վրա չէր հա­սել: Հաշ­վի առ­նե­լով ստեղծ­ված նոր ի­րա­վի­ճա­կը, ի­հար­կե, կա­րող էի ո­րո­շա­կի փո­փո­խու­թյուն­նե­րի են­թար­կել, սա­կայն չա­րե­ցի, ո­րով­հետև հրա­պա­րակ­ման մեջ կան մի շարք հիմ­նա­րար դրույթ­ներ:
Մեկ հարց է ինձ հե­տաք­րք­րում՝ ոչ ո­քի չի՞ հե­տաք­րք­րում, որ ա­ռայժմ ցն­ծա­ցող խե­լաց­նոր Ա­լիևը պատ­րաստ­վում է Հա­յաս­տա­նի հան­դեպ 50 մլրդ դո­լա­րի ֆի­նան­սա­կան հա­տուց­ման հայց ներ­կա­յաց­նել: Ճիշտ է, դա իր ա­նի­մաս­տու­թյամբ զրո­յա­կան հետևանք կու­նե­նա, բայց քա­րոզ­չա­կան ար­դյունք լի­նե­լու է:
Իսկ մե՞նք, մենք, որ ու­նենք բո­լոր ի­րա­վա­կան ու բա­րո­յա­կան հիմ­քե­րը:
Շա­րու­նա­կեք ծույլ-ծույլ փակ պա­հել ձեր աչ­քը, ա­կանջն ու բե­րա­նը:

Աղբյուր՝ Irates.am

Լրահոս
Արա Հուսիկ․ Սաղմոսներ Արցախի հայոց ժառանգությունը վտանգված է. Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը ահազանգում է Օպերային թատրոնի բեմ կբարձրանա Ռուջերո Լեոնկավալոյի «Պայացներ» ներկայացումը «Չգիտե՞ք, որ Աստծու տաճար եք» Հայ հեղինակները ներկայացվել են Եվրոպական Միության գրական մրցանակի Ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի համերգով կմեկնարկի Էդվարդ Միրզոյանի անվան մրցույթը Աղոթքի արտաքին սովորույթը Հայկ Կազազյանի, Վահագն Պապյանի մասնակցությամբ համերգով մեկնարկեց Հայ կոմպոզիտորական արվեստի փառատոնը Վրուբելի «Դևը և հրեշտակը Թամարայի հոգու հետ» կտավը Երևանից կտարվի Մոսկվա Ձայնը Տուն-թանգարանի այցելուները հնարավորություն կունենան տեսնելու Արամ Խաչատրյանի հետմահու դիմակը Տուն-թանգարանի այցելուները հնարավորություն կունենան տեսնելու Արամ Խաչատրյանի հետմահու դիմակը «Նարեկ» համույթը «44» պարային ներկայացմամբ արվեստասերներին կպատմի 44-օրյա պատերազմի մասին Ինքնագործուն աղոթք Ռուբեն Հախվերդյանը հանդես կգա «Երգը և՛ աղոթք է, և՛ մխիթարանք» խորագրով համերգով Ջութակահար Ֆյոդոր Ռուդինը Երևանում կկատարի Վիվալդիի և Պիացոլայի երկերը Կոլիզեումում կվերականգնվի գլադիատորների մենամարտերի հարթակը (լուսանկարներ, տեսանյութ) «Աստվա՛ծ, դու իմացար անմտությունն իմ, և հանցանքներս չծածկվեցին քեզնից» (Սաղմոսներ 68:6) Կոմպոզիտոր Էդվարդ Միրզոյանի 100-ամյակին Երևանում կամերային երաժշտության երեկո կանցկացվի Հայրիկ Մուրադյանի ծննդյան օրն է Ա Պետրոս 3:15, 16 Սամվել Զուլոյան Հայ կոմպոզիտորական արվեստի փառատոնի բացման համերգը կղեկավարի դիրիժոր Վահագն Պապյանը «Տերն է տալիս իմաստությունը» (Առակ. 2:6) Արցունքախառն ծափողջույններ. Վերածննդի խորհուրդը՝ Ավետարանչականի բեմում «Ֆենիքս Դարբինյան. քաղաքին ուրախություն պարգևած ճարտարապետը». լույս է տեսել «Հասրաթյան» մատենաշարի առաջին գիրքը (տեսանյութ) Արշիլ Գորկի... կոշիկի տուփերի վրա նկարելուց մինչև 20-րդ դարի արվեստի ամենակարևոր դեմքը Առնո Բաբաջանյանի հոբելյանին «Նարեկացի» արվեստի միությունում դասական երաժշտության երեկո է նախատեսվում Դու կարող ես երջանիկ լինել «Վտանգված ժառանգություն․ Արցախ»․ Հնարավոր է՝ ինչ-որ զեղծարարություններից հետո քարոզչության համար Ադրբեջանը թույլատրի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մուտքը Պաշարված ամրոց Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության արժեքների ցանկը համալրվել է նոր տարրերով․ ԿԳՄՍՆ Սա դավաճանական պատերազմ էր. Ստեղծագործողը և հետպատերազմյան շրջանը. Հովհաննես Գալստյան Բուլղարիայի Վառնա քաղաքում կտեղադրվի Շառլ Ազնավուրի արձանը Առինքնող դերասանուհին. «Պետք է կայծը ձգել ունկնդիրների սրտերի մեջ…» «Լավ է հույսը դնել Տիրոջ վրա, քան հույսը դնել մարդկանց վրա» (Սաղմոսներ 117:8) «Ակնհայտ է՝ Ադրբեջանը վախենում է, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի փորձագետները մուտք գործեն հայկական մշակութային վայրեր» Քրիստոնեությունը հաղթեց կռապաշտությանը, Աստվածային սերը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Կրթական հարցերով ենթախումբը հանդես է եկել հայտարարությամբ Թադևոս Տոնոյան․ Հայաստան
website by Sargssyan